จารึกลานทองตะนาวศรี 3

ชื่อจารึกแบบอื่นๆ

หลักที่ 312 จารึกลานทองตะนาวศรี มหาศักราช 1387

อักษรที่มีในจารึก

ขอมอยุธยา

ศักราช

พุทธศักราช 2008

ภาษา

เขมร, ไทย

ด้าน/บรรทัด

ยาว 27 ซ.ม. กว้าง 6.5 ซ.ม.

วัตถุจารึก

ทองคำ

ลักษณะวัตถุ

ลานทอง

ขนาดวัตถุ

จำนวนด้าน 1 ด้าน มี 5 บรรทัด ตามความยาวของแผ่นจารึกมี 4 บรรทัด และตามขวางด้านซ้าย มี 1 บรรทัด

บัญชี/ทะเบียนวัตถุ

1) ในหนังสือ ประชุมศิลาจารึก ภาคที่ 7 : ประมวลจารึกที่พบในประเทศไทยและต่างประเทศ กำหนดเป็น “หลักที่ 312 จารึกลานทองตะนาวศรี มหาศักราช 1387”
2) ในหนังสือ ประวัติศาสตร์อยุธยาจากจารึก : จารึกสมัยอยุธยา กำหนดเป็น “จารึกลานทองตะนาวศรี 3 (พ.ศ. 2008)”

ปีที่พบจารึก

พ.ศ. 2497

สถานที่พบ

อาคารปรักหักพังแห่งหนึ่งที่ตะนาวศรี

ผู้พบ

กองโบราณคดีแห่งสหภาพพม่า

ปัจจุบันอยู่ที่

ไม่ทราบที่อยู่ปัจจุบันของจารึก

พิมพ์เผยแพร่

1) ประชุมศิลาจารึก ภาคที่ 7 : ประมวลจารึกที่พบในประเทศไทยและต่างประเทศ (กรุงเทพฯ : คณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทยฯ สำนักนายกรัฐมนตรี, 2534), 144-148.
2) ประวัติศาสตร์อยุธยาจากจารึก : จารึกสมัยอยุธยา (กรุงเทพฯ : สมาคมประวัติศาสตร์ในพระราชูปถัมภ์ฯ, 2561), 270-272.

ประวัติ

ดร.วินัย พงศ์ศรีเพียร ได้อ่าน–แปลจารึกหลักนี้และตีพิมพ์เผยแพร่ในหนังสือ ประชุมศิลาจารึก ภาคที่ 7 พ.ศ. 2534 โดยกล่าวถึงประวัติการค้นพบและการศึกษาว่า ใน พ.ศ. 2497 กองโบราณคดีแห่งสหภาพพม่าค้นพบจารึกอักษรขอม ภาษาเขมร จำนวน 5 หลัก ณ อาคารปรักหักพังแห่งหนึ่งในเมืองตะนาวศรี และส่งสำเนาภาพถ่ายให้ศาสตราจารย์ยอช เซเดส์ (George Cœdès) ศึกษา ต่อมาเซเดส์อ่านจารึกได้ 4 หลัก และตีพิมพ์ผลการศึกษาเป็นบทความภาษาฝรั่งเศสเรื่อง “Documents épigraphiques provenant de Tenasserim” (เอกสารจารึกจากตะนาวศรี) ใน Siam Society Felicitation Volumes for Prince Dhani Nivat, 1965, Vol. II, pp. 203–209
จารึกทั้ง 4 หลักเป็นจารึกลานทอง ขนาดประมาณยาว 27 เซนติเมตร กว้าง 6.5 เซนติเมตร ลักษณะเช่นเดียวกับจารึกลานทองที่พบจากกรุปรางค์วัดราชบูรณะ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เมื่อ พ.ศ. 2498 จารึกกำหนดศักราชเป็นมหาศักราช 1384, 1385, 1387 และ 1388 ตรงกับ พ.ศ. 2008, 2008, 2008 และ 2009 ตามลำดับ
จากการศึกษา เซเดส์เสนอว่าจารึกลานทองเหล่านี้น่าจะเป็น ตราตั้งและราชทินนามที่พระมหากษัตริย์พระราชทาน โดยมีพระนามของพระมหากษัตริย์ปรากฏอยู่ในแต่ละหลัก อย่างไรก็ตาม เซเดส์ไม่เห็นว่าพระนามดังกล่าวหมายถึงสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถแห่งกรุงศรีอยุธยา ซึ่งครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 1991–2031 เนื่องจากเห็นว่าในช่วงเวลาดังกล่าวไม่น่าจะมีการใช้ภาษาเขมรในการจารึกตราตั้งของอยุธยา เพราะอิทธิพลทางการเมืองของเขมรและความนิยมภาษาเขมรในราชสำนักอยุธยาน่าจะเสื่อมลงแล้ว
เซเดส์จึงสันนิษฐานว่าจารึกลานทองจากตะนาวศรีอาจเป็นตราตั้งของเจ้านายเขมรพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง โดยอาจเกี่ยวข้องกับ สมเด็จพระราชาธิราชรามาธิบดี หรือ พระศรีสุริโยทัย พระราชนัดดาของพระองค์ ซึ่งถูกนำพระองค์มายังกรุงศรีอยุธยาในช่วงที่อยุธยาเข้าแทรกแซงความขัดแย้งและสงครามกลางเมืองของเขมร ตามที่ราชพงศาวดารกรุงกัมพูชาระบุไว้ใน พ.ศ. 2016 หรือ 2019
นอกจากนี้ เซเดส์สังเกตว่าพระนามกษัตริย์ในจารึกลานทองจากตะนาวศรีมีความคล้ายคลึงกับพระนามกษัตริย์เขมรที่ปรากฏในจารึกและภาพนูนต่ำที่เมืองพระนคร ซึ่งมีอายุราว พ.ศ. 2089–2107 แต่มีข้อขัดแย้งด้านลำดับเวลา เนื่องจากจารึกตะนาวศรีมีอายุเพียง พ.ศ. 2008–2009 ขณะที่ราชพงศาวดารกรุงกัมพูชาระบุเหตุการณ์การแทรกแซงของอยุธยาใน พ.ศ. 2016 หรือ 2019 เซเดส์จึงเสนอว่าศักราชในราชพงศาวดารอาจคลาดเคลื่อน และเหตุการณ์ดังกล่าวอาจเกิดขึ้นก่อน พ.ศ. 2008–2009
ต่อมาใน พ.ศ. 2516 ดร.ไมเคิล วิกเกอรี่ (Michael Vickery) ได้ศึกษาจารึกลานทองจากตะนาวศรีอีกครั้ง โดยพิจารณาทั้งเนื้อความ พระนามกษัตริย์ และบริบททางประวัติศาสตร์ พร้อมเปรียบเทียบพระนามกับจารึกร่วมสมัยของไทย และตีพิมพ์ผลการศึกษาในบทความ “The Khmer Inscriptions of Tenasserim: A Reinterpretation” (จารึกภาษาเขมรจากตะนาวศรี: การตีความใหม่) ใน Journal of the Siam Society, 61, 1 (January 1973), pp. 51–70
ผลการศึกษาของวิกเกอรี่แตกต่างจากข้อเสนอของเซเดส์ โดยเห็นว่าพระนามกษัตริย์ที่ปรากฏในจารึกลานทองจากตะนาวศรีสามารถระบุได้ว่าเป็น พระนามอย่างเป็นทางการของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ จึงเสนอว่าจารึกเหล่านี้มิได้เกี่ยวข้องกับเจ้านายเขมร หากแต่เป็นหลักฐานที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับพระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ
ต่อมาใน พ.ศ. 2561 รศ.ดร.ศานติ ภักดีคำ และ ผศ.นวรัตน์ ภักดีคำ ได้ตรวจสอบและชำระคำปริวรรต แปลภาษาเขมร พร้อมจัดทำคำอธิบายเพิ่มเติมเกี่ยวกับจารึกลานทองจากตะนาวศรีอีกครั้ง

เนื้อหาโดยสังเขป

จารึกแผ่นนี้เป็นสุพรรณบัฏตราตั้ง ซึ่งบันทึกการที่สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3 ทรงสถาปนาแม่นางอัครราชขึ้นเป็น “แม่นางเมืองศรีอัครราชเทวี” สตรีผู้ได้รับพระราชทานนามดังกล่าวไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัดว่าเป็นผู้ใด แต่จากพระนามที่ได้รับพระราชทาน สันนิษฐานได้ว่าอาจเป็นภริยาของขุนศรีอัครราช ซึ่งปรากฏชื่อในจารึกลานทองที่ลงมหาศักราช 1385

ผู้สร้าง

ไม่ปรากฏหลักฐาน

ข้อมูลอ้างอิง

เรียบเรียงข้อมูลโดย : นวพรรณ ภัทรมูล, โครงการฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย, ศมส., 2569, จาก :
1) วินัย พงศ์ศรีเพียร, “หลักที่ 310-313 จารึกลานทองตะนาวศรี 4 หลัก,” ใน ประชุมศิลาจารึก ภาคที่ 7 : ประมวลจารึกที่พบในประเทศไทยและต่างประเทศ (กรุงเทพฯ : คณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทยฯ สำนักนายกรัฐมนตรี, 2534), 144-148.
2) ศานติ ภักดีคำ และ นวรัตน์ ภักดีคำ, “จารึกลานทองตะนาวศรี 3 (พ.ศ. 2008),” ใน ประวัติศาสตร์อยุธยาจากจารึก : จารึกสมัยอยุธยา (กรุงเทพฯ : สมาคมประวัติศาสตร์ในพระราชูปถัมภ์ฯ, 2561), 270-272.