จารึกบ้านกุดแต้ (พระเจ้าภววรมันที่ 2)

ชื่อจารึกแบบอื่นๆ

จารึกวัดกุดแต้, จารึกบ้านกุดแต้, ปจ. 26, K. 1150

อักษรที่มีในจารึก

ปัลลวะ

ศักราช

พุทธศตวรรษ 12

ภาษา

สันสกฤต

ด้าน/บรรทัด

จำนวนด้าน 1 ด้าน มี 10 บรรทัด

วัตถุจารึก

ศิลา

ลักษณะวัตถุ

รูปใบเสมา

ขนาดวัตถุ

กว้าง 55 ซม. หนา 57 ซม. สูง 105 ซม.

บัญชี/ทะเบียนวัตถุ

1) กองหอสมุดแห่งชาติ กำหนดเป็น “ปจ. 26”
2) ในวารสาร ศิลปากร ปีที่ 31 ฉบับที่ 5 (พฤศจิกายน-ธันวาคม 2530) กำหนดเป็น “จารึกพระเจ้าภววรมันที่ 2”
3) ในหนังสือ จารึกในประเทศไทย เล่ม 1 (2559) กำหนดเป็น “จารึกบ้านกุดแต้ (พระเจ้าภววรมันที่ 2)”

ปีที่พบจารึก

พุทธศักราช 2522

สถานที่พบ

บ้านเขาน้อยสีชมพู ตำบลคลองน้ำใส อำเภออรัญประเทศ จังหวัดสระแก้ว

ผู้พบ

นางน้ำผึ้ง ทวาผักแว่น

ปัจจุบันอยู่ที่

สำนักสงฆ์กุดแต้ ตำบลฟากห้วย อำเภออรัญประเทศ จังหวัดสระแก้ว (บันทึกข้อมูลวันที่ 21/2/2564)

พิมพ์เผยแพร่

1) วารสารศิลปากร ปีที่ 31 ฉบับที่ 5 (พฤศจิกายน-ธันวาคม 2530) : 73-78.
2) จารึกในประเทศไทย เล่ม 1 (กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2559), 133-136.

ประวัติ

หอสมุดแห่งชาติ ได้รับสำเนาศิลาจารึก 2 หลัก หลักละ 3 สำเนา จากภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน 2529 หลักหนึ่งชื่อ จารึกเขาน้อยสีชมพู อักษรปัลลวะ ภาษาสันสกฤต - เขมร มี 35 บรรทัด อีกหลักหนึ่งชื่อ จารึกวัดกุดแต้ อักษรปัลลวะ ภาษาสันสกฤต มี 10 บรรทัด หนังสือนำส่งสำเนาจารึกจากมหาวิทยาลัยศิลปากร บอกประวัติความเป็นมาของหลักศิลาจารึกวัดกุดแต้ว่า “นางน้ำผึ้ง ทวาผักแว่น ราษฎรบ้านเลขที่ 24 หมู่ 2 บ้านเขาน้อยสีชมพู ตำบลคลองน้ำใส อำเภออรัญประเทศ จังหวัดปราจีนบุรี เป็นผู้พบในขณะไถนา เมื่อเดือน 5 พ.ศ. 2522 จึงได้นำมาถวายไว้ ณ สำนักสงฆ์วัดกุดแต้ ตำบลท่าข้าม อำเภออรัญประเทศ จังหวัดปราจีนบุรี” หนังสือนำส่งดังกล่าวได้บอกถึงความกว้าง หนา สูง ของหลักศิลาจารึกไว้ด้วย
        เมื่อเจ้าหน้าที่นักโบราณได้ดำเนินการอ่านแปลแล้ว ปรากฏว่าไม่สามารถแปลเนื้อความให้ชัดเจนได้ เพราะอักษรบางตัวจากสำเนาศิลาจารึกลบเลือน ไม่สามารถอ่านได้ หอสมุดแห่งชาติจึงให้เจ้าหน้าที่นักภาษาโบราณสองท่าน คือ นางสาวก่องแก้ว วีระประจักษ์ หัวหน้างานบริการหนังสือภาษาโบราณ กับ นายเทิม มีเต็ม หัวหน้าสายงานจารึกเดินทางไปสำรวจพิสูจน์รูปอักษร และจัดทำสำเนาศิลาจารึก ณ วัดกุดแต้ และเขาน้อยสีชมพู อำเภออรัญประเทศ จังหวัดปราจีนบุรี โดยการนำของนางสาวกรรณิการ์ วิมลเกษม อาจารย์ประจำภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร เมื่อวันที่ 9-11 มกราคม พ.ศ. 2530

เนื้อหาโดยสังเขป

อาจารย์ชะเอม แก้วคล้าย ได้สรุปความไว้ว่า ภายหลังที่พระเจ้าอีศานวรมันเสด็จสวรรคตแล้ว โอรสของพระองค์คือพระเจ้าภววรมันได้ขึ้นเสวยราชสมบัติเป็นลำดับต่อมา โดยเนื้อความได้กล่าวถึงประวัติของพระองค์ว่า ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ผู้มีคุณธรรม และอำนาจตามที่พระศิวะประทานให้ พระองค์ทรงประสูติในศังกรคราม เมืองภวปูระ ประชาชนได้ให้การสนับสนุนพระองค์ในการบำรุงบ้านเมืองให้อุดมสมบูรณ์ เสนาบดีผู้ใหญ่ที่เป็นรองเจ้าเมืองก็ช่วยในการปราบปรามพวกศัมพูกะ พระองค์มีความปรารถนาอย่างแรงกล้าในการเสด็จไปเยือนเมืองต่างๆ แต่ก็ถูกรบกวนด้วยแสงอาทิตย์ในฤดูร้อน จากนั้น จารึกได้กล่าวถึง หมู นก และปลา ที่อาศัยอยู่สระใหญ่อันอุดมสมบูรณ์ไปด้วยน้ำและอาหาร ส่วนสัตว์ (บุคคลผู้) ลำบากยากเข็ญ ได้ถูกแสงพระอาทิตย์แผดเผาให้ล้มตายไปก็มาก ในขณะขุดสระ

ผู้สร้าง

พระเจ้าภววรมันที่ 2

การกำหนดอายุ

รูปแบบของตัวอักษรเป็นอักษรปัลลวะ อายุราวพุทธศตวรรษที่ 12 นอกจากนี้ อาจารย์ชะเอม แก้วคล้าย ได้อธิบายว่า รูปอักษรเป็นแบบเดียวกันกับจารึกเขาน้อย ซึ่งระบุ พ.ศ. 1180 และจารึกเขารัง ระบุ พ.ศ. 1182 ฉะนั้น จารึกพระเจ้าภววรมันที่ 2 นี้ คงจะสร้างขึ้นระหว่าง พ.ศ. 1178-1198 อันเป็นช่วงรัชสมัยของพระเจ้าภววรมันที่ 2

ข้อมูลอ้างอิง

เรียบเรียงข้อมูลโดย : ตรงใจ หุตางกูร, โครงการฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทย, ศมส., 2547, นวพรรณ ภัทรมูล, อัพเดตข้อมูล (2568) จาก :
1) ชะเอม แก้วคล้าย,”จารึกพระเจ้าภววรมันที่ 2,” ศิลปากร 31, 5 (พฤศจิกายน-ธันวาคม 2530) : 73-78.
2) ชะเอม แก้วคล้าย, “จารึกบ้านกุดแต้ (พระเจ้าภววรมันที่ 2),” ใน จารึกในประเทศไทย เล่ม 1 : อักษรปัลลวะ อักษรหลังปัลลวะ พุทธศตวรรษที่ 11-14 (กรุงเทพฯ : หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร, 2559), 133-136.

ภาพประกอบ

1) ภาพถ่ายจารึกจากการสำรวจภาคสนาม : ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน), สำรวจเมื่อ 6-8 กันยายน 2555 โดย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)
2) ภาพถ่ายความละเอียดสูงจากการสำรวจภาคสนาม : ภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร, สำรวจเมื่อ 22 ธันวาคม 2565 โดย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)