รีวิวพิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ

พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ ได้เปิดตัวนิทรรศการถาวร “กาละ เทศะ และการเปลี่ยนแปลง – Time, Space and Change” เมื่อวันที่ 30 มีนาคม 2569 ที่ผ่านมา เป็นการชวนสำรวจเรื่องราวของผู้คน สังคม และวัฒนธรรมผ่านมิติของ เวลา พื้นที่ และการเปลี่ยนแปลง ผ่านเรื่องราวของวัตถุที่จัดแสดงภายในพิพิธภัณฑ์ เพราะวัตถุไม่ได้เป็นแค่เพียงสิ่งของ แต่มีอีกบทบาทหนึ่งในการกำหนดความหมายของพื้นที่ ความทรงจำ และความสัมพันธ์ของสังคม

โดยภายในอาคารได้จัดแสดงนิทรรศการ 2 ส่วนด้วยกัน ประกอบด้วย

นักสะสมและวัตถุสะสม (Collector & Collection) ในส่วนนี้ทางพิพิธภัณฑ์ได้นำเสนอเรื่องราวของการสะสมวัตถุของสังคมไทยของชนชั้นสูงที่มีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา จนกระทั่งแพร่หลายในหมู่คนทั่วไปในสมัยรัตนโกสินทร์และภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ทางพิพิธภัณฑ์ได้ทำการรวบรวมวัตถุต่าง ๆ เช่น ชุดเครื่องเบญจรงค์ หน้ากากปูนปาสเตอร์รูปตัวละครในเรื่องรามเกียรติ์ ถาดกระเบื้องเคลือบลายดอกไม้

วัตถุสำคัญส่วนหนึ่งในการจัดแสดง พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์ได้รับมอบจาก ดร.วินิจ และคุณหญิงพรรณี วินิจนัยภาค พร้อมกับการก่อตั้งพิพิธภัณฑ์ในปี พ.ศ. 2531 โดยคอลเลกชันเกี่ยวกับฟอสซิลเป็นของ ดร.วินิจ ได้ทำการสะสมในระหว่างเดินทางไปปฏิบัติหน้าที่ผู้พิพากษา ในส่วนคอลเลกชันของคุณหญิงจะเป็นข้าวของเครื่องใช้เกี่ยวกับบ้านเรือน เช่น ชุดน้ำชา เครื่องครัว รวมไปถึงนิตยสารแม่บ้าน คอลเลกชันเครื่องใช้พื้นบ้านและวัตถุของกลุ่มชาติพันธุ์ ได้มาจากการติดตามเสด็จในโครงการพระราชดำริ นอกจากนี้ ศ.ดร.ชาญวิทย์ เกษตรศิริ นักประวัติศาสตร์และอดีตอธิการบดีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้มอบของสะสมส่วนตัว เช่น รางวัลฟุกุโอกะ ถ้วยสาเกพระราชทานจากสมเด็จพระจักรพรรดิอาอิฮิโตะ มีดพกประจำตัวทหารญี่ปุ่น ซึ่งวัตถุเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงความผูกพันระหว่าง ศ.ดร.ชาญวิทย์ กับวัฒนธรรมญี่ปุ่น

ในส่วนถัดมาเป็นการนำเสนอ “ชีวประวัติของทุ่งรังสิต” (Biography of Thung Rangsit) เป็นการเล่าเรื่องราวที่แสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงของพื้นที่รังสิต หรือ ทุ่งหลวง อันเป็นนามเรียกในอดีต โดยพื้นที่บริเวณนี้เป็นที่ราบลุ่มกว้างใหญ่ขนาดราว 1.5 ล้านไร่ ทำหน้าที่เป็นพื้นที่รับน้ำตามฤดูและเป็นที่อาศัยของสัตว์ป่าหายากหลากหลายชนิด เช่น ช้าง สมัน ละมั่ง กวาง นกน้ำ รวมไปถึงสัตว์เลื้อยคลาน จนกระทั่งเกิดจุดเปลี่ยนตั้งแต่ปลายพุทธศตวรรษที่ 24 จากการเปิดประเทศสู่การค้าในระดับโลก ทำให้พื้นที่แห่งนี้เปลี่ยนแปลงทั้งในด้านภูมิศาสตร์ เศรษฐกิจ วิถีชีวิตคนริมคลอง จนเกิดการขยายตัวของเมือง และการเข้ามาของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ รังสิต เป็นปัจจัยหนึ่งที่ส่งผลให้พื้นที่ชานเมืองแห่งนี้ได้กลายเป็นพื้นที่สำคัญในการขับเคลื่อนทางเศรษฐกิจ

นอกจากนี้ พิพิธภัณฑ์ได้มีพื้นที่ ลานนิทรรศการ (Open gallery) และพื้นที่นิทรรศการหมุนเวียน (Temporary Exhibition) สำหรับการนำเสนอวัตถุและเรื่องราวหลากหลายและน่าสนใจ โดยผู้เข้าชมสามารถติดตามข่าวสารการจัดแสดงนิทรรศการได้จากช่องทางเว็บไซต์และโซเชียลมีเดียของพิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ

พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ

พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติเป็นโครงการซึ่งริเริ่มโดย คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ตั้งแต่ปีพ.ศ. 2529 สืบเนื่องจากการที่คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยาได้รับโบราณวัตถุจากการขุดค้นภาคสนาม ในโครงการขุดค้นวัฒนธรรมบ้านเชียงที่บ้านอ้อมแก้วและบ้านธาตุ จ.อุดรธานี คณะขุดค้นนำโดย รศ.สุมิตร ปิติพัตร ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2515 -2517 และมีโบราณวัตถุเพิ่มเติมขึ้นจากการขุดค้นแหล่งโบราณคดีอื่นๆ ในช่วงระยะเวลาต่อมา 
 

ในปี พ.ศ.2530 มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ได้รับบริจาคโบราณวัตถุและวัตถุทางวัฒนธรรมจำนวนมากจาก ดร.วินิจ วินิจนัยภาค รองเลขาธิการ สำนักพระราชวัง คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยาร่วมกับมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จึงได้ดำเนินการขอตั้งงบประมาณแผ่นดินเพื่อก่อสร้างอาคารพิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติจากรัฐบาล ในวันที่ 12 มีนาคม พ.ศ.2531 สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารีได้เสด็จมาทรงเป็นองค์ประธานเปิดพิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติอย่างเป็นทางการ 
 

เนื้อหาการแสดงมีเป้าหมายเน้นการเผยแพร่ในด้านโบราณคดี มานุษยวิทยากายภาพ มานุษยวิทยาวัฒนธรรม เทคโนโลยีพื้นบ้านและสังคม มุ่งเน้นในการเป็นหน่วยสนับสนุนการวิจัยด้านวัฒนธรรมโดยจัดให้มีศูนย์ข้อมูลอันทันสมัย สถานที่จัดเก็บวัตถุเพื่อการวิจัย ห้องปฏิบัติการทางวิทยาศาสตร์
 

มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ร่วมกับคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ได้เปิดจัดแสดงโบราณวัตถุและวัตถุทางวัฒนธรรมต่างๆ ณ บริเวณชั้น 2 อาคารวิจัย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต ในช่วงปี พ.ศ. 2531 ถึง ปี พ.ศ. 2539 จนถึงเมื่อปี พ.ศ.2544 มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ได้ส่งมอบโบราณวัตถุและวัตถุทางวัฒนธรรมทั้งหมดให้ คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยาเป็นผู้ดูแล คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยาจึงได้ดำเนินการรวบรวมและขนย้ายโบราณวัตถุและ วัตถุทางวัฒนธรรม ทั้งในส่วนซึ่งคณะฯสะสมอยู่ และในส่วนซึ่งได้รับบริจาคเพิ่มเติมภายหลัง มาจัดแสดง ณ อาคารพิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ 
 

อย่างไรก็ดี โดยที่วัตถุประสงค์ของพิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ และนโยบายของคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา มุ่งที่จะให้พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ ทำหน้าที่เป็นศูนย์บริการองค์ความรู้ทางโบราณคดีและวัฒนธรรมพื้นบ้าน ใช้สำหรับการเรียนการสอน ฝึกปฏิบัติ และการค้นคว้าวิจัย ในรายวิชาต่างๆของคณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ จึงมิได้เปิดจัดแสดงแก่สาธารณชนในวงกว้าง เว้นแต่เปิดนำชมให้แก่คณะที่นัดหมายเป็นกรณีๆ 
 

ในปี พ.ศ. 2550  คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ได้ตระหนักถึงบทบาทที่เพิ่มมากขึ้นของภาระในการอนุรักษ์และทำนุบำรุงศิลปะ และวัฒนธรรม ซึ่งเป็นหนึ่งในภารกิจหลักของมหาวิทยาลัย ธรรมศาสตร์  จึงได้จัดทำโครงการบูรณาการหลักสูตรสาระการเรียนรู้กลุ่มสังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม กับโรงเรียนธรรมศาสตร์คลองหลวงวิทยาคม ผลจากการประชุมปรึกษาร่วมกัน คณะสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา โดย อาจารย์ปฐมฤกษ์ เกตุทัต ประธานคณะกรรมการบริหารพิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ จึงได้จัดทำโครงการนำร่องนิทรรศการ “เครื่องปั้นดินเผาในประเทศไทย : จากบ้านเชียงสู่กรุงรัตนโกสินทร์”  เพื่อ ให้บริการแก่นักเรียนในระดับชั้นมัธยมต้นและมัธยมปลาย เพื่อเสริมสร้างความรู้ความเข้าใจเป็นแหล่งเรียนรู้และเป็นกิจกรรมเสริม ทักษะในสาระการเรียนรู้กลุ่มสังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรมให้กับนักเรียนชั้นมัธยมของโรงเรียนธรรมศาสตร์คลองหลวงวิทยาคม และโรงเรียนมัธยมอื่นๆในเขตพื้นที่ภาคกลางตอนบนโดยนิทรรศการนำร่องนี้ มุ่งเน้นที่จะถ่ายทอดเรื่องราวของชนชาติไทยผ่านการจัดแสดงเครื่องปั้นดินเผา ในยุคสมัยต่างๆ เริ่มตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ที่บ้านเชียงจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งสะท้อนการดำเนินชีวิต ความเชื่อ และการติดต่อแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมได้เป็นอย่างดี และเปิดให้บริการตั้งแต่วันที่ 15 กุมภาพันธ์ 2551 จนถึงประมาณเดือนมิถุนายน 2551 โดยไม่เสียค่าใช้จ่ายในการเข้าชม

ปี พ.ศ.2554 หลังเกิดอุทกภัยครั้งใหญ่ พิพิธภัณฑ์ฯ จึงได้ปิดปรับปรุงและปรับเปลี่ยนโครงสร้างทางกายภาพใหม่ มุ่งหมายให้บุคคลทุกกลุ่มสามารถเข้าถึงพิพิธภัณฑ์ได้มากขึ้น โดยสร้างทางลาดยาวตัดข้ามพื้นที่โล่งเพื่อเชื่อมโยงการใช้งานภายในอาคารให้ต่อเนื่องถึงกัน และเป็นพื้นที่ในการจัดแสดงวัตถุของพิพิธภัณฑ์ฯ ไปพร้อม ๆ กับการเรียนรู้ชีวิตของวัตถุที่เชื่อมโยงไปสู่โลกนอกพิพิธภัณฑ์

พิพิธภัณฑ์ฯ มีพันธกิจในการจัดแสดงวัตถุเพื่อการศึกษาค้นคว้า เอื้อให้เกิดความเข้าใจมนุษย์ในมิติต่าง ๆ ผ่านการชมวัตถุทางวัฒนธรรมและมุ่งไปสู่การความเข้าใจมนุษยชาติและกลุ่มบุคคล ท่ามกลางความแตกต่างหลากหลายทางวัฒนธรรมและปฏิสัมพันธ์ของพวกเขาที่มีต่อโลก

พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ นอกจากจะเป็นพิพิธภัณฑ์เพื่อการเรียนการสอนและการศึกษาในทางมานุษยวิทยาและสังคมวิทยาพิพิธภัณฑ์แล้ว ยังทำหน้าที่เป็นสถาบันความรู้ที่เปิดให้เป็นทางเลือกของการเรียนรู้เพื่อการศึกษาต่อเนื่อง นับจากวัยเด็กถึงหลังเกษียณอายุ และเป็นพื้นที่ทางวัฒนธรรมแห่งใหม่ของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ชุมชนรอบข้างและสังคมไทย

ข้อมูลจาก: 

http://museum.socio.tu.ac.th/museum/ [accessed 20081110]

หนังสือที่ระลึกในพิธีวางศิลาฤกษ์อาคารพิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติ วันพุธที่ 19 กันยายน พุทธศักราช 2533 .มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ : กรุงเทพฯ, 2533. หน้า 15-18