ศูนย์ข้อมูลมรดกวัฒนธรรมบ้านถ้ำลอด

ศูนย์ข้อมูลมรดกวัฒนธธรมบ้านถ้ำลอด อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน ก่อตั้งขึ้นโดย “โครงการการอนุรักษ์โลงไม้โบราณที่ถ้ำผีแมนโลงลงรัก จังหวัดแม่ฮ่องสอน” หัวหน้าโครงการคือ ศ.ดร.รัศมี ชูทรงเดช ซึ่งได้รับการสนับสนุนจาก กองทุนเอกอัครราชทูตเพื่อการอนุรักษ์ทางวัฒนธรรม (U.S. Ambassadors Fund for Cultural Preservation: AFCP) สถานทูตสหรัฐอเมริกาประจำประเทศไทย

พื้นที่สูงในอำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน เป็นบริเวณที่มีความร่ำรวย ทางมรดกวัฒนธรรมและธรรมชาติ มีความหลากหลายทางชีวภาพและกายภาพ เหมาะสมกับการตั้งหลักปักฐานชุมชนตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์จนถึงปัจจุบัน ซึ่งมีกลุ่มชาติพันธุ์หลากหลายกลุ่มเข้ามาอยู่อาศัย ประกอบกับธรรมชาติ ป่าไม้ สัตว์ชนิดใหม่ภายในถ้ำในเขตภูมิประเทศแบบคาสต์ และมีการค้นพบแหล่งโบราณคดีที่สำคัญระดับโลก ทำให้บริเวณนี้กลายเป็นจุดดึงด฿ดการท่องเที่ยวที่สำคัญของจังหวัดแม่ฮ่องสอนและภาคเหนือตอนบน อย่างไรก็ดี ข้อมูลเกี่ยวกับแหล่งท่องเที่ยวยังขาดข้อมูลพื้นฐานเกี่ยวกับความสำคัญของมรดกวัฒนธรรมและธรรมชาติของพื้นที่ ศูนย์ข้อมูลมรดกวัฒนธธรมบ้านถ้ำลอดและคู่มือนำชมนิทรรศการ จะช่วยเติมเต็มช่องว่างของความรู้ให้กับผู้มาเยือนหรือนักท่องเที่ยว

แนวคิดการจัดตั้งศูนย์ข้อมูลเป็นความตั้งใจส่งมอบข้อมูลกลับคืนสู่ชุมชน ภายหลังจากเก็บข้อมูลเป็นระยะเวลามากกว่า 27 ปี ทางโครงการวิจัยที่ดำเนินงานโดย ศ.ดร.รัศมี ชูทรงเดช และคณะวิจัย เห็นคุณค่าและความสำคัญของการสร้างพื้นที่เรียนรู้งานโบราณคดี งานอนุรักษ์ รวมถึงงานประวัติศาสตร์ชุมชนที่มีลักษณะเป็นสถานที่คงทนถาวรสำหรับเผยแพร่องค์ความรู้ต่อชุมชนและนักท่องเที่ยว ชาวบ้านเกิดความเข้าใจงานโบราณคดีและงานอนุรักษ์มากขึ้น เป็นจุดแวะพักให้นักท่องเที่ยวได้ใช้เวลาซึมซับความรู้ที่เป็นมรดกทางวัฒนธรรมในพื้นที่ของหมู่บ้านถ้ำลอด เปรียบเสมือนเป็น “ห้องรับแขก” ของผู้มาเยือน โดยคาดหวังต่อว่าหากพื้นที่เกิดการเปิดใช้งานและเป็นที่นิยมสำหรับกลุ่มนักท่องเที่ยวทั้งไทยและต่างประเทศ อาจก่อเกิดหรือสร้างกิจกรรมบริเวณลานด้านหน้า อาทิ การค้าขายสินค้าและผลิตภัณฑ์ในชุมชน ส่งผลให้เกิดรายได้กลับคืนเข้าสู่ชุมชนได้ในเวลาต่อมา

การวางแผนและการออกแบบสร้างศูนย์ข้อมูลได้รับความร่วมมือจากหลายหลายหน่วย ประกอบด้วย หัวหน้านิกร แก้วโมรา จากเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าลุ่มน้ำปาย หัวหน้ากฤษฎา อุตมา จากศูนย์ศึกษาธรรมชาติและสัตว์ป่าถ้ำลอด องค์การบริหารส่วนตำบลถ้ำลอด ชุมชนบ้านถ้ำลอด ประชุมปรึกษาหาข้อตกลงร่วมกันทั้งในแง่ของสถานที่ตั้งและรูปแบบของอาคาร โดย รศ.ดร.สันต์ สุวัจฉราภินันท์ อาจารย์ประจำคณะสถาปัตยกรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เป็นผู้ออกแบบศูนย์การเรียนรู้

ผลสรุปของการประชุมพบว่าการออกแบบครั้งนี้เป็นการปรับปรุงอาคารหน่วยบริการประชาชนตำบลถ้ำลอด ขององค์การบริหารส่วนตำบลถ้ำลอด ที่ตั้งอยู่บริเวณทางลงเข้าศูนย์ศึกษาธรมชาติและสัตว์ป่าถ้ำน้ำลอด วัสดุที่เลือกใช้มีความคงทนต่อสภาพอากาศในพื้นที่ การก่อสร้างอยู่ภายใต้การดำเนินงานของนายภูมินทร์ ทวีอุดมธรรม หัวหน้าช่าง ชาวถ้ำลอด เริ่มดำเนินการสร้างตั้งแต่วันที่ 22 มิถุนายน – 24 กันยายน พ.ศ. 2567 รวมระยะเวลาทั้งหมด 95 วัน และจังหวัดแม่ฮ่องสอน โดยอำเภอปางมะผ้า ได้จัดพิธีเปิดศูนย์ข้อมูลมรดกวัฒนธรรมบ้านถ้ำลอดอย่างเป็นทางการ เมื่อวันที่ 13 พฤศจิกายน 2568 โดยมีนายบุญลือ ธรรมธรานุรักษ์ รองผู้ว่าราชการจังหวัดแม่ฮ่องสอน เป็นประธานในพิธี

การจัดแสดงในศูนย์ข้อมูลแบ่งออกเป็น 3 ส่วนหลัก ได้แก่

          ส่วนที่ 1 ข้อมูลเกี่ยวกับปางมะผ้าและบ้านถ้ำลอด: รู้จักปางมะผ้า, กลุ่มชาติพันธุ์และวัฒนธรรมในปางมะผ้า, บ้านถ้ำลอด, มรดกวัฒนธรรมไทใหญ่ บ้านถ้ำลอด

          ส่วนที่ 2 ภาพรวมทางโบราณคดี: อดีตยุคก่อนประวัติศาสตร์ถ้ำลอด, วัฒนธรรมโลงไม้ในปางมะผ้า, ถ้ำโลงลงรัก, ความสำคัญของถ้ำโลงลงรัก

          ส่วนที่ 3 งานด้านการอนุรักษ์: การอนุรักษ์ถ้ำโลงลงรัก และการอนุรักษ์ถ้ำโลงลงรักกับชุมชน

นอกจากนั้น เพื่อสร้างการตระหนักรู้ถึงความสำคัฯของมรดกวัฒนธรรมร่วมของมนุษยชาติ โครงการฯ ได้เปิดโอกาสให้ชุมชนนักวิชาการ หน่วยงาน สื่อมวลชน โรงเรียน นักเรียน และผู้ที่สนใจได้เยี่ยมชมแหล่งโบราณคดีถ้ำโลงลงรักในฐานะแหล่งเรียนรู้ นอกจากนี้ยังจัดทำกระบวนการอบรมเชิงปฏิบัติการที่เพิ่มพูนทักษะและศักยภาพของชุมชนและโรงเรียน จำนวนทั้งหมด 8 ครั้ง ระหว่าง มีนาคม 2566 - มกราคม 2568 เพื่อเตรียมความพร้อมชุมชนในการดูแลมรดกวัฒนธรรมและศูนย์ข้อมูลมรดกวัฒนธรรมบ้านถ้ำลอด

ปัจจุบันทางโครงการฯ ได้ส่งมอบศูนย์ข้อมูลฯ ให้กลุ่มตะเกียงบ้านถ้ำลอด เป็นผู้ดูแล ร่วมกันกับชุมชนบ้านถ้ำลอด และโรงเรียนบ้านถ้ำลอด

(เรียบเรียงข้อมูลจาก รัศมี ชูทรงเดช. (2568). คู่มือนำชมนิทรรศการ มรดกธรรมชาติและวัฒนธรรมในหมู่บ้านถ้ำลอด. กรุงเทพฯ: กองทุนเอกอัครราชทูตทางวัฒนธรรม (AFCP) 2021 สถานทูตสหรัฐฯ ประจำประเทศไทย กระทรวงการต่างประเทศ)