ข้าพระ คือ คนที่มีผู้อุทิศให้วัด เพื่อรักษาวัด พระพุทธรูป และพระสงฆ์ เป็นต้น ในปัจจุบันไม่มีข้าพระแล้ว 
     จารึกหลักที่ 107 จังหวัดแพร่ พ.ศ. 1882 เจ้าเมืองตรอกสลอบอุทิศ “คนครอกหนึ่งให้ดูพระ” จารึกหลักที่ 9 จังหวัดสุโขทัย พ.ศ. 1902 พระมหาธรรมราชาลิไทไปรบเมืองแพร่ แล้วเอา “คนสิบห้าเรือน” อุทิศให้วัดป่าแดง ศรีสัชชนาลัย จารึกหลักที่ 38 จังหวัดสุโขทัย พ.ศ. 1940 กล่าวถึงชีบาพระอุปัธยาจารย์
     คำว่า “ข้าพระ” ปรากฏในจารึกผ้าขาวทอง จังหวัดสุโขทัย พ.ศ. 1965 ผ้าขาวทองอุทิศเมียและลูกเป็นข้าพระ คำ “ข้าพระ” ยังปรากฏในจารึกหลักที่ 100 จังหวัดพะเยา พ.ศ. 2035 พระมหาเทวีราชเจ้าให้คนขอครัวรักษาพระพุทธรูป และพระมหาเถรเจ้า ใครอย่ารบกวนข้าพระเหล่านี้ และคำ “ข้าพระ” ปรากฏในจารึกเชียงราย 5 พ.ศ. 2045 เจ้าพันนาหวังให้ลูกเป็นข้าพระ ถ้าเขาอยู่ไม่ได้ให้เอาเงินค่าตัวไถ่ได้ ส่วนจารึกวัดจุฬามณี จังหวัดพิษณุโลก พ.ศ. 2223 พระราชทานข้าพระไว้สำหรับพระอาราม ข้าพระได้แตกฉานซ่านเซ็นไปจึงถวายคนใหม่แทนตามเดิม ถ้าผู้ใดเอาไปใช้ราชการหรือทำเรื่องอื่น ขอให้ไปตกนรก  
     ตามศิลาจารึก ปรากฏว่า มีการอุทิศคน หุงจังหัน และตีระนาดบำเรอพระพุทธรูปเฝ้าอุโบสถพระอาราม และพระศรีรัตนธาตุ
     จารึกหลักที่ 10 จังหวัดพิษณุโลก พ.ศ. 1947 ผู้ที่ถูกอุทิศให้วัดจะต้องทำหน้าที่ในศาสนาไปตลอดจนถึงลูกถึงหลานเหลนสืบสายไป ข้อความอย่างเดียวกันปรากฏในจารึกหลักที่ 73 จังหวัดลำพูน พ.ศ. 2055
     จารึกหลักที่ 69 จังหวัดเชียงราย พ.ศ. 2039 พระเจ้าแผ่นดินปลงอาชญาให้หลาบคำ (สุพรรณบัฏ) ไว้คนสิบครัว
     จารึกหลักที่ 104 จังหวัดเชียงใหม่ พ.ศ. 2099 ห้ามมิให้นำข้าพระไปทำศึก แม้ข้าศึกมาประชิดเมืองก็จะเกณฑ์ข้าพระไปรักษาเมืองไม่ได้ อย่าเรียกเก็บส่วยไร อย่าให้ไปราชการทางน้ำทางบก อย่าเกณฑ์ให้เกี่ยวหญ้าช้างม้า จารึกหลักที่ 92 จังหวัดพระนครศรีอยุธยา พ.ศ. 2301 กล่าวถึงข้าพระ ในกฎหมายตราสามดวง พ.ศ. 2347 ยังกล่าวถึงข้าพระในพระราชกำหนดเก่าข้อ 9.

    
๏ ขุดคำ ~ ค้นความ โดย :
ประเสริฐ ณ นคร ในสารนิพนธ์ ประเสริฐ ณ นคร (กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์, 2541) หน้า 447-448.

กรมศิลป์ร่วมชุมชนมะลิกาขยายผลการศึกษาโบราณคดีให้สมบูรณ์ อนุรักษ์พัฒนามรดกทางประวัติศาสตร์วัฒนธรรมทรงคุณค่าของท้องถิ่น

นายประทีป เพ็งตะโก อธิบดีกรมศิลปากร เปิดเผยว่า สำนักศิลปากรที่ 7 เชียงใหม่ ได้รายงานผลการขุดแต่งทางโบราณคดีโบราณสถานวัดส้มสุก ตำบลมะลิกา อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเป็นแหล่งโบราณสถานขนาดใหญ่ที่สุดในแอ่งที่ราบฝาง พบหลักฐานยืนยันอิทธิพลวัฒนธรรมสุโขทัยที่แพร่หลายเข้าสู่ดินแดนล้านนาโบราณเมื่อกว่า 600 ปีมาแล้ว



การดำเนินโครงการขุดแต่งโบราณสถานวัดส้มสุก ปีงบประมาณ 2564 ต่อจากระยะแรกปี 2558 ในขณะนี้มีโบราณสถานที่ดำเนินการขุดค้นแล้ว ได้แก่ เจดีย์ประธานทรงระฆังมีช้างล้อมรอบฐาน วิหารขนาดใหญ่ ซึ่งพบร่องรอยการปฏิสังขรณ์ 3 ครั้ง ซุ้มประตูโขงและอาคารใหญ่น้อยอีกประมาณ 10 หลัง พบโบราณวัตถุสำคัญ ได้แก่ พระพิมพ์เนื้อชินมีจารึกคาถา “จะภะกะสะ” ซึ่งเป็นคาถาที่ปรากฏในคัมภีร์วิชรสารัตนสังคหะ รจนาโดยพระรัตนปัญญาเถระภิกษุในนิกายวัดสวนดอกเมื่อ พ.ศ. 2078 นอกจากนี้ยังพบจารึกอักษรฝักขามบนแผ่นอิฐหน้าวัวและอิฐรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า มีทั้งที่จารเป็นอักษร 1 – 2 ตัว และเป็นข้อความหรือภาพลายเส้นเป็นลวดลายต่างๆ มากกว่า 200 ก้อน จนอาจกล่าวได้ว่าวัดส้มสุกเป็นวัดที่มีจารึกมากที่สุดในประเทศไทย



เบื้องต้นนักโบราณคดีได้จำแนกจารึกบนก้อนอิฐที่พบออกเป็น 2 กลุ่ม คือ กลุ่มที่เขียนเป็นข้อความส่วนใหญ่ระบุชื่อบุคคลที่อาจหมายถึงผู้ปั้นหรือผู้บริจาคอิฐก้อนนั้นๆ และกลุ่มที่เขียนเป็นตัวอักษร 1 – 2 ตัว ซึ่งส่วนใหญ่พบบนอิฐหน้าวัวที่ประกอบกันเป็นเสาอาคาร มีข้อสังเกตว่าในเสาต้นเดียวกันส่วนใหญ่จะเป็นการจารึกตัวอักษรตัวเดียวกัน เบื้องต้นนักโบราณคดีสันนิษฐานว่าอาจเกี่ยวข้องกับการให้รหัสสำหรับการก่อสร้าง หรือเทคนิคการผลิต หรืออาจหมายถึงกลุ่มบุคคล กลุ่มข้าวัด หัววัด หรือศรัทธาวัดแต่ละหมู่บ้าน ที่ร่วมแรงร่วมใจกันซ่อมสร้างวัดโบราณแห่งนี้ขึ้น อย่างไรก็ตามจารึกทั้งหมดยังอยู่ระหว่างการศึกษาโดยผู้เชี่ยวชาญด้านภาษาโบราณ ซึ่งจะมีสรุปรายงานผลการศึกษาทั้งหมดอย่างเป็นทางการต่อไป



การขุดแต่งโบราณสถานวัดส้มสุก เกิดขึ้นจากความร่วมมือระหว่างกรมศิลปากรและชุมชนในตำบลมะลิกาที่ต้องการอนุรักษ์และพัฒนามรดกทางประวัติศาสตร์วัฒนธรรมที่ทรงคุณค่าของท้องถิ่น โดยในปีงบประมาณเดียวกันนี้ กรมศิลปากรยังได้อนุมัติงบประมาณเพิ่มเติมอีก 1.1 ล้านบาท สำหรับการขุดค้นและดำเนินการทางโบราณคดีให้ครบถ้วน เพื่อขยายผลการศึกษาเชิงประวัติศาสตร์และโบราณคดีให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น อีกทั้งจะนำไปสู่การต่อยอดสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจให้ชาวอำเภอแม่อายได้ต่อไปในอนาคต

ที่มา สยามรัฐ 1 กันยายน 2564