ถามเมื่อ 

เมื่อมีการเจ็บไข้ได้ป่วยเกิดขึ้นกับชาวบ้าน และทำการรักษาด้วยวิธีทางการแพทย์ไม่ได้ผล ชาวบ้านจะนิยมพึ่งวิธีทางไสยศาสตร์ช่วยอีกทางหนึ่งคือจะไปที่สำนักที่มีการเข้าทรงเจ้าพ่อเจ้าแม่ที่พวกเขานับถือ เพื่อถามเจ้าพ่อเจ้าแม่โดยผ่านม้าขี่หรือร่างทรง ซึ่งการถามนี้เรียกว่าการถามเมื่อ และคำตอบที่ได้รับส่วนมากก็มักจะเป็นว่าความเจ็บไข้ที่เป็นอยู่นั้นเกิดจากมีผีเจ้าที่เจ้าทาง ผีบ้านผีเรือน ผีดายโหง ผี ฯลฯ มาขอส่วนกุศลหรือขอของเช่นไหว้เนื่องจากอดอยากหรือคนป่วยไปลบหลู่ดูหมิ่น ซึ่งเหตุการณ์อย่างนี้ ชาวบ้านเรียกกันว่า ถูกผีทัก หรือ ผีทักผีทอ (อ่าน "ผีดักผีดอ") ตามความเชื่อของชาวบ้านถ้าใครถูกผีทัก คนนั้นก็จะเป็นไข้ไม่สบายอย่างไม่ทราบสาเหตุ แม้รักษาโดยวิทยาการสมัยใหม่ก็ไม่หาย จะต้องรักษาทางไสยศาสตร์ จึงจะหายได้

การถามเมื่อนั้น ชาวบ้านจะถามเกี่ยวกับสาเหตุ และวิธีการรักษาหรือแก้ไขเพื่อให้หายจากการเจ็บป่วยนั้นๆ ตัวอย่างเช่น เมื่อเกิดการเจ็บป่วยขึ้น ก็จะมาถามเมื่อว่า

- สาเหตุที่ป่วยเกิดจากอะไร

- ถ้าเกิดจากการถูกผีทัก หรือไปดูถูกดูหมิ่น จะทำการแก้ไขได้อย่างไรบ้าง

- สถานที่ที่ผีดนนั้นๆ ทักอยู่ในบริเวณไหน เพื่อจะได้ไปขอขมา หรือเช่นไหว้ถูก

- จะถามความต้องการว่า ผีตนที่ทักนั้นต้องการอะไรเป็นการขอขมาหรือเช่นไหว้ ดังกล่าวข้างต้น

                                          ฯลฯ

ขั้นตอนการถามเมื่อ

อันดับแรก ผู้ป่วยหรือตัวแทนจะต้องเตรียมดอกไม้ธูปเทียนและเงิน ใส่ขันตั้งหรือเครื่องคำนับครูของผู้ประกอบพิธีซึ่งจัดเตรียมไว้ในภาชนะที่สำนักฯ เตรียมไว้เพื่อถวายแก่เจ้าพ่อเจ้าแม่ หลังจากประทับร่างทรงเรียบร้อยแล้ว ซึ่งของที่ใส่ขันตั้งนี้อาจจะมีนอกเหนือจากที่กล่าวมาก็ได้ตามแต่ชาวบ้านจะจัดเตรียมมา ซึ่งส่วนมากแล้ว ชาวบ้านจะสอบถามก่อนว่าเจ้าพ่อเจ้าแม่ตนนี้ชอบอะไร แล้วจึงเตรียมสิ่งนั้นไว้ถวายต่อไป

เมื่อเจ้าพ่อเจ้าแม่เข้าประทับร่างทรงแล้วผู้ที่ไปถามเมื่อจะยกขันตั้งถวาย การยกขันตั้งถวาย ทำได้หลายแบบ ทั้งแบบนั่งหรือแบบยืนก็ได้ ตามที่สถานการณ์จะอำนวย

หลังจากถวายขันตั้งเรียบร้อยแล้ว ก็จะเริ่มถามเมื่อโดยถามถึงสาเหตุการป่วยต่างๆ ซึ่งร่างทรง (เจ้าพ่อเจ้าแม่) ก็จะนั่งทางในดูเหตุการณ์ หรือติดต่อกับวิญญาณว่าที่คนป่วยเจ็บป่วยเกิดจากอะไร ถ้าเกิดจากผีทัก หรือไปลบหลู่ดูหมิ่นเจ้าที่เจ้าทาง ฯลฯ ก็จะช่วยถามให้ว่า ต้องทำอย่างไรบ้างจึงจะหาย ผู้ที่เป็นญาติผู้ป่วยก็จะต้องไปทำการบนและแก้บนต่อไปโดยม้าขี่หรือร่างทรงจะบอกว่าสถานที่ที่จะไปบนและแก้บนนั้นคือที่ไหน

การบน

เมื่อ "ถามเมื่อ" แล้วทราบว่าถูกผีทัก หรือไปลบหลู่ดูหมิ่นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ไหนแล้ว คนป่วยหรือญาติคนป่วยจะต้องไปทำการแก้ไขหรือรักษา ที่เรียกว่า "แก้บน" การบนนี้ก็คือการไปขอให้หายจากโรคภัยไข้เจ็บพร้อมกับให้สัญญาว่าหากหายแล้วจะตอบแทนผีอย่างไรไว้ด้วย ทั้งนี้ นิยมให้คนที่มีคาถาอาคมหรือคนที่เคยบวชเรียนมาแล้วทำหน้าที่ในการบนโดยต้องนำอุปกรณ์การบน เช่น กรวยดอกไม้ธูปเทียนไปบนหรือบอกกล่าวในสถานที่ซึ่งสิ่งศักดิ์สิทธิ์หรือวิญญาณนั้นๆสิ่งสถิตอยู่

เมื่อไปถึงสถานที่ที่จะทำการบน ผู้ทำหน้าที่บนก็จะทำการบอกกล่าวแก่วิญญาณหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์นั้น ว่าขอให้คนป่วยหายป่วยภายใน ๓ วัน ๗ วัน ถ้าคนป่วยหายก็จะนำอาหารคาวหวานต่างๆ ตามที่ผีต้องการมาถวาย การบอกกล่าวนี้ภาษาเหนือ เรียกว่า ร่ำริร่ำไร-ฮ่ำฮิฮ่าไฮ คือเป็นการพร่ำพรรณนาถึงคนป่วยและขอขมา ถ้าคนป่วยได้ทำอะไรลบหลู่ดูหมิ่น ขอให้คนป่วยหายจากโรคภัยไข้เจ็บต่างๆ เมื่อบนเสร็จแล้วก็จะทิ้งของบนนี้ไว้ประมาณ ๓-๗ วัน เพื่อดูอาการคนป่วยว่าจะหายหรือไม่ตามเวลาที่บนไว้ตามข้างต้น

การแก้บน

เมื่อครบกำหนดตามเวลาที่บนไว้แล้ว เมื่อคนป่วยหายเจ็บ ก็จะนำของบนกลับมาบ้าน และจัดสำรับอาหารคาว หวาน สำหรับไปถวาย ตามที่เจ้าที่เจ้าทาง ผี หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์นั้นๆ ต้องการ ดังที่ทราบได้จากการถามเมื่อนั้นเมื่อจัดเตรียมสิ่งของแก้บนเสร็จแล้วจึงนำของถวายนี้ไปถวาย ณ สถานที่เดียวกับที่บนไว้ การถวายสำรับอาหารคาวหวานหลังจากมี "การบน" และคนป่วยหายเจ็บแล้วนี้เรียกว่า "การแก้บน" อาหารแก้บนนี้จะเป็นไปตามความต้องการของวิญญาณนั้นๆ ว่าต้องการรับเครื่องเช่นอย่างใดบ้าง อาจจะเป็นหมู เห็ด เป็ด ไก่ เหล้าไห ไก่คู่ ลาบ หลู้ พวงมาลัย ดอกไม้หรือผลไม้ ฯลฯ ซึ่งจะต้องจัดเตรียมไปให้ครบตามที่บนไว้โดยจะต้องนำสิ่งของที่นำไปบนในครั้งก่อนไปด้วยก็เป็นอันเสร็จสิ้นพิธีการต่างๆ ในการรักษาโรคทางไสยศาสตร์นี้

หากครบตามกำหนดเวลาที่บนไว้แล้วไม่ไปแก้บน หรือแก้บนแล้วแต่ถวายของแก้บนไม่ครบ ผีก็อาจทำให้ได้รับความเดือดร้อนเพื่อเป็นการทวงสัญญาของผู้ที่ไปบนบานไว้ก็ได้

(ดูประกอบที่ เลี้ยงผี)

ประดิษฐ์ สรรพช่าง