เชียงกลาง, อำเภอ (อ่าน "เจียงก๋าง)

อำเภอเชียงกลาง เป็นอำเภอหนึ่งในจำนวน ๑๔ อำเภอกับอีก ๑ กิ่งอำเภอของจังหวัดน่าน ตั้งอยู่ทางทิศเหนือ ห่างจากตัวเมืองประมาณ ๗๖ กิโลเมตร ที่ว่าการอำเภอเชียงกลางตั้งอยู่ที่ถนนอดุลย์เดชจรัส ตำบลเชียงกลาง

อำเภอเชียงกลางมีเนื้อที่ทั้งสิ้น ๒๗๗.๑๑๕ ตารางกิโลเมตร จำนวนประชากรที่สำรวจเมื่อวันที่ ๓๐ มิถุนายน พ.ศ.๒๕๔๐ คือ ๒๙,๑๒๖ คน แบ่งเป็นเพศชาย ๑๔,๗๘๗ คน และเพศหญิง ๑๔,๓๓๙ คน

คำขวัญประจำอำเภอ

เกจิอาจารย์วัดส้อ เจ้าพ่อพญาเรือน เพื่อนเจ้าพ่อพญาไมย น้ำไหลตาดม่าน ส้มหวานพระพุทธบาท พระธาตุวัดคาว ชมดาวน้ำเลียบ สวยเฉียบสาวเชียงกลาง

การปกครอง

อำเภอเชียงกลางแบ่งเขตการปกครองออกเป็น ๖ ตำบล ๕๘ หมู่บ้าน มีสุขาภิบาล ๑ แห่งและองค์การบริหารส่วนตำบล ๒ แห่ง รายชื่อตำบลและจำนวนหมู่บ้านในแต่ละตำบลมีดงนี้

๑. ตำบลเชียงกลาง มีพื้นที่ ๑๔,๙๐๖ ไร่ ประกอบด้วย ๑๑ หมู่บ้าน จำนวนประชากรคือ ๘,๐๓๖ คน

๒. ตำบลเปือ มีพื้นที่ ๒๒,๖๘๔ ไร่ ประกอบด้วย ๑๕ หมู่บ้าน จำนวนประชากรคือ ๖,๙๒๗ คน

๓. ตำบลพระพุทธบาท มีพื้นที่ ๑๐,๐๗๙ ไร่ ประกอบด้วย ๑๐ หมู่บ้าน จำนวนประชากรคือ ๕,๒๙๐ คน

๔. ตำบลพระธาตุ มีพื้นที่ ๑๓,๓๘๔ ไร่ ประกอบด้วย ๑๐ หมู่บ้าน จำนวนประชากรคือ ๓,๗๗๖ คน

๕. ตำบลพญาแก้ว มีพื้นที่ ๑๐,๙๑๔ ไร่ ประกอบด้วย ๗ หมู่บ้าน จำนวนประชากรคือ ๓,๔๑๘ คน

๖. ตำบลเชียงคาน มีพื้นที่ ๗,๒๐๗ คน ประกอบด้วย ๕ หมู่บ้าน จำนวนประชากรคือ ๑,๖๗๙ คน

อาณาเขต

ทิศเหนือ ติดต่อกับประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว อำเภอทุ่งช้างและอำเภอสองแคว จังหวัดน่าน

ทิศใต้ ติดต่อกับกับอำเภอปัว และอำเภอท่าวังผา จังหวัดน่าน

ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอปัว จังหวัดน่าน

ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอสองแคว จังหวัดน่าน

ลักษณะภูมิประเทศ

ลักษณะภูมิประเทศโดยทั่วไปของอำเภอเชียงกลางประกอบด้วยภูเขาสลับซับซ้อน มีพื้นที่ราบเพียงเล็กน้อย ซึ่งส่วนใหญ่จะอยู่ทางทิศตะวันออกของตำบลเชียงกลาง ตำบลพญาแก้ว และตำบลพระธาตุ สำหรับตำบลนาไร่หลวง ตำบลยอด และดำบลชนแดน ตั้งอยู่ในพื้นที่ซึ่งเป็นภูเขาสูงชันสลับซับซ้อนล้อมรอบอยู่ เฉลี่ยได้ว่าพื้นที่ราบมีเพียงร้อยละ ๒๐ บริเวณภูเขาคิดเป็นร้อยละ ๗๕ และพื้นน้ำมีร้อยละ ๕ ของพื้นที่ทั้งหมด

ลักษณะภูมิอากาศ

แบ่งฤดูกาลได้ ๓ ฤดูเช่นเดียวกับอำเภออื่นๆ คือ

ฤดูร้อน เริ่มตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์-พฤษภาคม อุณหภูมิเฉลี่ย ๓๘-๔๐ องศาเซลเซียส

ฤดูฝน เริ่มตั้งแต่เดือนพฤษภาคม-พฤศจิกายน อุณหภูมิเฉลี่ย ๒๘-๓๒ องศาเซลเซียส

ฤดูหนาว เริ่มตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน-กุมภาพันธ์ อุณหภูมิเฉลี่ย ๓-๘ องศาเซลเซียส

แหล่งน้ำ

แหล่งน้ำธรรมชาติของอำเภอเชียงกลาง ได้จากน้ำฝนน้ำค้าง และน้ำผิวดิน ซึ่งอย่างหลังประกอบด้วย

- แม่น้ำน่าน ไหลผ่านตำบลเปือ ตำบลเชียงคานตำบลเชียงกลาง

- แม่น้ำกอน ไหลผ่านดำบลพญาแก้วตำบลเชียงกลาง

- ลำน้ำเปือ ไหลผ่านตำบลพระธาตุ ตำบลเปือ

- ลำน้ำยาว ไหลผ่านตำบลชนแดน ตำบลนาไร่หลวง

- ลำน้ำยอด ไหลผ่านตำบลยอด

สำหรับแหล่งน้ำที่มนุษย์สร้างขึ้น ได้แก่ อ่างเก็บน้ำ สระน้ำ บ่อน้ำ เหมือง ฝาย มีอยู่หลายแห่ง ส่วนใหญ่เกิดจากโครงการพัฒนา เช่น อ่างเก็บน้ำ กสช. สระพัฒนาชุมชนรวมทั้งเหมือง ฝาย อีกเป็นจำนวนมาก

สภาพดิน

สภาพดินที่สำรวจพบในอำเภอเชียงกลางมีอยู่ ๒ ประเภท ได้แก่

๑. ดินร่วนปนทรายและดินเหนียว ได้แก่ บริเวณตั้งแต่เชิงเขาถึงระดับความสูงประมาณ ๕๐๐ เมตรจากระดับน้ำทะเล สภาพหน้าดินโดยปกติจะเป็นสีดำ มีหินปูนบ้าง ลึกไม่เกิน ๕๐ เซนติเมตร ใช้ประโยชน์ในการทำนาและทำสวน

๒. ดินลูกรังสีแดง เนื้อดินค่อนข้างละเอียดและเหนียวมีปนอยู่ทั่วไปตามบริเวณป่าไม้ ดินชนิดนี้ไม่เหมาะสำหรับการเพาะปลูก

ทรัพยากรธรรมชาติ

ทรัพยากรธรรมชาติในอำเภอเชียงกลาง ประกอบด้วย

๑. ป่าไม้ ได้แก่ ไม้ยาง ไม้ตะเคียน ไม้รัง ไม้ประดู่ ไม้ตะแบก ไม้เต็งคานี ไม้แดง และไม้ไผ่

๒. สัตว์ป่า ประเภท กระต่าย หมูป่า ชะนี้ ลิง นก ไก่ป่า เป็นต้น

๓. ของป่า ได้แก่ หวาย ก๋ง ลูกชิด น้ำผึ้ง และชัน

ประวัติความเป็นมา

ประวัติความเป็นมาของอำเภอเชียงกลาง ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับอำเภอปัว และจังหวัดน่าน สรุปความได้ว่า แต่เดิมตัวจังหวัดน่านตั้งอยู่ในบริเวณที่เป็นอำเภอปัวในปัจจุบัน มีชื่อว่า "วรนคร" และมีเมืองอื่นๆ ตั้งอยู่ทางทิศเหนือ ต่อมาเมืองต่าง ๆ เหล่านี้ถูกข้าศึกเข้าโจมตี ผู้คนจึงพากันอพยพมาทางยังเมืองวรนครแล้วตั้งเมืองใหม่ขึ้น เรียกว่า "เมืองเชียงกลาง" เนื่องจากเป็นเมืองที่ตั้งอยู่ตรงกลางระหว่างเมืองเดิมกับเมืองวรนคร ต่อมาหลังจากที่อำเภอเชียงกลางขึ้นอยู่กับอำเภอทุ่งช้างถึงปี พ.ศ. ๒๕๑๑ ได้รับการยกฐานะขึ้นเป็นกิ่งอำเภอ และได้รับการยกฐานะขึ้นเป็นอำเภอในปี พ.ศ.๒๕๑๔

อนึ่ง ในปี พ.ศ.๒๕๓๕ มีการแยกตำบล ๓ แห่ง คือ ตำบลนาไร่หลวง ตำบลยอดและตำบลชนแดน ออกไปตั้งเป็น "กิ่งอำเภอสองแคว" (ปัจจุบันเป็นอำเภอสองแคว)

การประกอบอาชีพ

ชาวอำเภอเชียงกลางส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทางด้านเกษตรกรรม และมีรายได้โดยเฉลี่ยค่อนข้างต่ำ พืชไร่ที่ปลูกมากที่สุดคือข้าวไร่ ประกอบด้วยข้าวเหนียวและข้าวเจ้า พืชที่ปลูกขายส่วนใหญ่ ได้แก่ ยาสูบและข้าวโพด นอกจากนี้ก็มีกระเทียมและหอมเล็ก ซึ่งปลูกไม่มากนัก พืชไม้ผลและไม้ยืนต้นที่ปลูกกันมาก คือลำไยและมะม่วง แต่ไม่จัดว่าเป็นพืชเศรษฐกิจ เพราะเนื้อที่ปลูกน้อย สำหรับอาชีพอื่นๆ ได้แก่รับจ้าง ค้าขาย และรับราชการ

การเลี้ยงสัตว์ในอำเภอเชียงกลาง เป็นการเลี้ยงรายย่อยยังไม่พบว่ามีการเลี้ยงสัตว์ในลักษณะของฟาร์มขนาดใหญ่เท่าที่พบมีการเลี้ยงเพื่อเป็นอาหารมากกว่าเลี้ยงเพื่อขาย สัตว์เหล่านี้ ได้แก่ โค กระบือ และสุกร

ศาสนาและภาษา

ศาสนาที่มีประชาชนนับถือมากที่สุดคือศาสนาพุทธรองลงมาเป็นศาสนาคริสต์ อิสลาม และการนับถือผี หรือวิญญาณของบรรพบุรุษ ภาษาที่ใช้โดยมากเป็นภาษาไทยถิ่นเหนือ

การคมนาคม

การเดินทางสู่เมืองเชียงกลาง ใช้ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข ๑๐๘๐ ระยะทาง ๗๖ กิโลเมตร ผ่านอำเภอท่าวังผา และอำเภอปัว สำหรับเส้นทางคมนาคมที่ติดต่อกับอำเภอต่างๆ มีถนนลาดยางที่สามารถใช้ติดต่อกับอำเภอต่างๆได้ทุกฤดูกาล

การสาธารณสุข

มีโรงพยาบาลประจำจังหวัด ๑ แห่ง และสถานีอนามัย ๘ แห่ง (ข้อมูล พ.ศ.๒๕๔๑)

วัดที่สำคัญ

- วัดนาหนุน เป็นศูนย์กลางการปกครองของคณะสงฆ์ในอำเภอเชียงกลาง เนื่องจากเป็นที่อยู่ของเจ้าคณะอำเภอตั้งอยู่ที่บ้านนาหนุน หมู่ที่ ๒ ตำบลเปือ

- วัดประดิษฐ์ หรือวัดบ้านส้อ ตั้งอยู่ที่บ้านส้อ หมู่ที่ ๙ ตำบลเปือ ประดิษฐานพระพุทธรูปพระแก้วน้ำใส

- วัดพระพุทธบาท ตั้งอยู่ที่บ้านเหล่า หมู่ที่ ๘ ตำบลพระพุทธบาท

- พระธาตุดอนแก้วภูเพียง ตั้งอยู่ระหว่างบ้านหัวน้ำและบ้านดอนแก้ว ตำบลพระธาตุ

- พระธาตุศรีป่วกวางเทพมงคล ตั้งอยู่หมู่ที่ ๓ บ้านเจดีย์ ตำบลเชียงกลาง

- วัดหนองแดง มีวิหารสถาปัตยกรรมไทลื้อ ตั้งอยู่ที่บ้าน หนองแดง ตำบลเปือ

ฯลฯ

สถานที่ท่องเที่ยว

- ถ้ำสะเกิน ตั้งอยู่ที่ตำบลยอด หมู่ที่ ๑ ห่างจากตัวอำเภอประมาณ ๙๐ กิโลเมตร

- ดอยภูคา ตั้งอยู่บนเส้นทางหลวงจังหวัด สายน่าน-ท่าวังผา-ปัว-เชียงกลาง เป็นขุนเขาสลับซับซ้อนสวยงาม และมีความสูงเป็นอันดับ ๑ ของจังหวัดน่าน คือประมาณ ๕,๓๐๐ ฟุต อุดมสมบูรณ์ไปด้วยพรรณไม้และสัตว์ป่า

- น้ำตกตาดม่าน ซึ่งอยู่ที่ตำบลนาไร่หลวง ใกล้กับหมู่บ้านแม้ว จัดเป็นน้ำตกที่มีความสวยงามอีกแห่งหนึ่ง

- น้ำตกน้ำแฉ่ง ตั้งอยู่หมู่ที่ ๕ บ้านสองแคว ตำบลนาไร่หลวง

- น้ำตกปางไฮ ตั้งอยู่หมู่ที่ ๗ บ้านปางไฮ ตำบลนาไร่หลวง

ฯลฯ

(เรียบเรียงจาก ข้อมูลพื้นฐานระดับอำเภอ อำเภอเชียงกลางจังหวัดน่าน และสถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ สภาพเศรษฐกิจสังคม และประชากร อำเภอเชียงกลาง จังหวัดน่าน พ.ศ.๒๕๒๗)

บุปผา คุณยศยิ่ง