: สารานุกรมวัฒนธรรมไทย

โขงพระเจ้า

โขงพระเจ้าตรงกับมณฑปในภาษาไทยกลาง เป็นสถาปัตยกรรมที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปพระบรมสารีริกธาตุ และพระพุทธบาท คนเมืองในล้านนาเรียกชื่อมณฑปแตกต่างกันออกไปหลายชื่อตามลักษณะของมณฑปได้แก่ มณฑก มณฑป โขงพระเจ้า ปราสาทโขง โขงปราสาท และ กู่

มณฑก หรือ มณฑป หมายถึงสถาปัตยกรรมที่เป็นอาคารสำหรับประดิษฐานพระพุทธรูป หรือพระพุทธบาทเป็นอาคารเอกเทศ มีลักษณะเป็นอาคารสี่เหลี่ยมเตี้ยหรือสูงก็ได้ หลังคามักจะเป็นยอดแหลม มีทางเข้าประตูเดียวภายในมณฑปเป็นโถง สำหรับประดิษฐานพระพุทธรูปหรือพระพุทธบาท

โขงพระเจ้า เป็นคำที่คนเมืองใช้เรียกสถาปัตยกรรมที่สร้างไว้ในวิหารเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปสำคัญของวัด ถ้าประดิษฐานพระธาตุเรียกว่า โขงพระธาตุ มีลักษณะคล้ายวิมานหรือบุษบก ซึ่งเป็นสถาปัตยกรรมฐานสี่เหลี่ยม มีโถงภายในสำหรับประดิษฐานพระพุทธรูป มีทางเข้าทางเดียวหลังคาเป็นยอดสูงขึ้นไปถึงบนเพดาน ด้านนอกของโขงพระเจ้าจะย่อเก็จและตกแต่งด้วยปูนปั้นรูปมกรคาบนาค โขงพระเจ้าจะเป็นที่ประดิษฐานอยู่ในวิหารเท่านั้น และพบในวัดทั่วไปในภาคเหนือโดยเฉพาะเชียงใหม่และลำปาง

มณฑปแบบสุดท้าย คนเมืองเรียกว่า ปราสาทโขงมีวัตถุประสงค์ในการสร้างเหมือนโขงพระเจ้าแต่ว่าได้สร้างติดเชื่อมด้านนอกด้านหลังของวิหาร มีลักษณะเหมือนเจดีย์เชียงใหม่สมัยตอนต้นที่สร้างติดกับวิหาร ปราสาทโขงมีลักษณะเป็นอาคารสี่เหลี่ยม มีชุ้มพระ ๔ ซุ้ม ๓ ซุ้ม สร้างด้านนอกของวิหารมีพระพุทธรูปประทับนั่งประดิษฐานอยู่ภายในซุ้มอีกซุ้มหนึ่งสร้างติดกับด้านหลังของวิหาร มีทางเข้าซุ้มอยู่ในวิหารมีพระพุทธรูปสำคัญประดิษฐานอยู่ในโถงที่เชื่อมกับวิหารส่วนด้านนอก ส่วนบนถัดจากซุ้มพระเป็น "เรือนธาตุ" ถัดขึ้นไปเป็นชั้นและมี "สถูปิกะ" ประดับที่มุม บนสุดประดับด้วย "ฉัตร" ปราสาทโขงจะพบเฉพาะวัดในเชียงใหม่เท่านั้น ได้แก่ วัดปราสาท วัดพระสิงห์ และวัดป่าแดงหลวง

ส่วนมณฑปแบบพม่าจะพบในวัดพม่าในล้านนามีหลายรูปแบบ ทั้งนี้เนื่องจากล้านนาได้ติดต่อสัมพันธ์กับผู้ปกครองบ้านเมืองและพ่อค้าชาวพม่า มณฑปที่วัดเชตวันเป็นตัวอย่างหนึ่งของมณฑปแบบพม่า มณฑปตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของวิหาร สร้างบนบริเวณที่เดิมเป็นเจดีย์และทางวัดได้ย้ายเจดีย์ออกไปในปี พ.ศ.๒๔๔๐ และต่อมาเจ้าอาวาสวัดได้สร้างมณฑปขึ้นในปี พ.ศ.๒๔๘๐ เพื่อประดิษฐานพระพุทธรูปปางไสยาสน์และประดิษฐานพระพุทธบาท

ช่างสร้างมณฑปเป็นชาวพม่าจึงสร้างตามแบบสถาปัตยกรรมพม่า มีคูน้ำล้อมรอบมณฑปทั้งสี่ด้าน มีสะพานข้ามด้านตะวันออกมีรูปสิงห์ประดับบนเสา โครงสร้างเป็นแบบสี่เหลี่ยมมีสามชั้น ชั้นล่างสุดประกอบด้วยซุ้มพระพุทธรูปด้านตะวันออก ๖ ซุ้ม และด้านอื่นๆ อีกด้านละ ๗ ซุ้ม แต่ละซุ้มประดิษฐานพระพุทธรูปแบบพม่า ด้านตะวันออกเป็นบันไดตกแต่งด้วยตัวเหงาที่เชิงบันได ชั้นที่สองมีทางเดินโดยรอบมีกำแพงเตี้ย และมีมณฑปขนาดเล็กอีกสี่มุมประดิษฐานพระพุทธรูป ชั้นที่สามเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปปางไสยาสน์และรอยพระพุทธบาท และมีทางเดินโดยรอบ หลังคามณฑปซ้อนกันสองชั้น

ในปี พ.ศ.๒๕๓๒ ได้มีการบูรณะมณฑปและเพิ่มเติมบางสิ่ง เช่น รูปปั้นสัตว์ประจำปีเกิด และตัวเหงาที่บันไดได้เปลี่ยนเป็นรูปมกรคาบนาคแทน

(เรียบเรียงจาก วัดในล้านนา ของ อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว และ อัลเบิร์ต ลิเชค, ๒๕๓๕ และเครื่องสักการะในล้านนา ของ มณี พยอมยงค์, ๒๕๓๘)

อุดม รุ่งเรืองศรี