อนันตสมาคม, พระที่นั่ง

          พระที่นั่งอนันตสมาคม เป็นท้องพระโรงสำหรับว่าราชการ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมี พระราชดำริให้สร้างขึ้นในบริเวณพระราชวังดุสิตทางด้านตะวันออกของพระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชทานนามว่า พระที่นั่งอนันตสมาคมตามชื่อของพระที่นั่งที่สร้างขึ้นตั้งแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นในหมู่พระที่นั่งอภิเนาวนิเวศน์ในพระบรมมหาราชวังซึ่งสร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นท้องพระโรงสำหรับทรงว่าราชการและเสด็จออกรับราชทูตต่างประเทศที่เข้ามาเจริญทางพระราชไมตรี แต่ พระที่นั่งอนันตสมาคมองค์เดิมถูกรื้อถอนไปในต้นสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เนื่องจากโครงสร้างหลักเป็นเสาไม้จึงชำรุดทรุดโทรมลงตามกาลเวลา

          พระที่นั่งอนันตสมาคมที่สร้างขึ้นใหม่ในบริเวณสวนดุสิตนี้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชประสงค์จะให้เป็นที่ประชุมสำคัญของแผ่นดินโดยใช้นาม พระที่นั่งองค์ใหม่ตามพระที่นั่งเดิมที่ถูกรื้อถอนไปเพื่อรักษานามพระที่นั่งสำคัญที่เคยปรากฏมาก่อนมิให้สูญหายไป นอกจาก นั้นยังทรงมีพระราชดำริที่จะให้พระที่นั่งองค์ใหม่นี้มีรูปแบบ สถาปัตยกรรมแบบไทยประเพณี แต่ในช่วงเวลานั้นมีเพียงพระยาราชสงคราม (กร หงสกุล) ผู้เดียวเท่านั้นที่สามารถดำเนินการได้ตามพระราชประสงค์ซึ่งไม่เพียงพอสำหรับการจัดการการก่อสร้างอาคารขนาดใหญ่เช่นนี้ได้ ด้วยความจำเป็นดังกล่าวนี้ทำให้ทรงตัดสินพระราชหฤทัยที่จะให้ช่างชาวตะวันตก เป็นผู้ดำเนินการออกแบบก่อสร้างพระที่นั่งองค์ใหม่นี้

          พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เป็น แม่กองจัดการก่อสร้าง พระยาประชากรกิจวิจารณ์ (โอ อมาตยกุล) เป็นผู้ช่วยแม่กอง มีกลุ่มช่างชาวอิตาลีที่ได้รับการจ้างให้มาดำเนินการออกแบบและก่อสร้าง ประกอบด้วยนายเอ็มตมานโย (M. Tamagno) เป็นนายช่างออกแบบ นายเอ ริโกตี (A. Rigotti) เป็นนายช่างผู้ช่วย นายซีอัลเลกรี (C.Allegri) เป็นวิศวกร และนายอี ยี กอลโล (E.G.Gallo) เป็นผู้ช่วยทางฝ่ายไทย เริ่มมีการปรับพื้นที่และก่อสร้างส่วนฐานราก ใน พ.ศ.๒๔๔๙

          เมื่อการก่อสร้างฐานรากแล้วเสร็จพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงเสด็จพระราชดำเนินมาทรงวางศิลาฤกษ์ เมื่อวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๑ ซึ่งตรงกับงานพระราชพิธีรัชมังคลาภิเษกสมโภช ครบ ๔๐ ปีแห่งการเถลิงถวัลย์ราชสมบัติของพระองค์ พระที่นั่งอนันตสมาคมนี้ มีการก่อสร้างที่ยาวนาน ใช้เวลาในการก่อสร้างทั้งสิ้น ๘ ปี สร้างเสร็จสมบูรณ์ในปลาย พ.ศ.๒๔๕๔ ในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว สิ้นเงินค่าก่อสร้างทั้งสิ้น ๑๕ ล้านบาทตามราคาในสมัยนั้น มีพระราชพิธีเฉลิมพระราชมณเฑียรพระที่นั่งระหว่างวันที่ ๗-๑๑ มกราคม พ.ศ.๒๔๕๙

          เนื่องจากพระที่นั่งอนันตสมาคมเป็นสถาปัตยกรรมรูปแบบตะวันตกที่มีขนาดใหญ่ มีกลุ่มนายช่างสถาปนิกและวิศวกรชาวตะวันตกเข้ามาดำเนินการออกแบบและก่อสร้าง จึงนับว่าเป็นสถาปัตยกรรมที่มีเทคโนโลยีการก่อสร้างที่ก้าวหน้าทันสมัยในยุคนั้น เริ่มตั้งแต่การทำฐานรากที่ต้องใช้วิธีก่อสร้างแผนใหม่ในการสร้างอาคารบนพื้นดินอ่อนของกรุงเทพฯ ในสมัยนั้น มีการใช้เสาเข็มแบบเข็มเจาะโดยใช้เครื่องเจาะดินของบริษัทฝรั่งเศสในการทำหลุมเสาเข็มทั้งหมด ๕๐๑ หลุม แล้วจึงทำโครงสร้างของพื้นเป็นคอนกรีตเสริมเหล็ก (Reinforced concrete) ทับ ซึ่งทำหน้าที่เหมือนแพหรือทุ่นคอนกรีตที่มีช่องว่างตรงกลางช่วยพยุงโครงสร้างตัวอาคารบนดินอ่อนของกรุงเทพฯ ซึ่งเป็นเทคนิคที่วิศวกรโยธาชาวอิตาเลียนนำมาใช้ เป็นวิธีการเช่นเดียวกับที่ใช้ในอาคารขนาดใหญ่ในยุโรปในช่วงปลายศตวรรษที่ ๑๘

          พระที่นั่งอนันตสมาคมเป็นพระที่นั่ง ๒ ชั้น มีรูปแบบตามสไตล์เรอเนซองส์ของอิตาลี (Italian Renaissance) ตัวอาคารวางยาวไปตามแนวทิศตะวันออก-ตะวันตกมีด้านยาว ๒ เส้น ๑๖ วา ๑ ศอก (๑๑๒.๕๐ เมตร) ความกว้างตรงช่วงมุข ด้านใต้ถึงมุขด้านเหนือ ๑ เส้น ๔ วา ๓ ศอก (๔๙.๕๐ เมตร) ความสูงตั้งแต่พื้นดินถึงยอดโดมใหญ่องค์กลาง ๑ เส้น ๔ วา ๓ ศอก (๔๙.๕๐ เมตร) ตัวอาคารประกอบด้วยโดมใหญ่ตรงกลาง และโดมขนาดเล็กลงมาอีก ๖ ยอด หลังคาโดมบุด้วยแผ่นทองแดง วัสดุก่อสร้างหลักเป็นคอนกรีตเสริมเหล็กผนังก่ออิฐถือปูน พื้นและผนังภายนอกบุหินอ่อนจากเมืองคาร์รารา ประเทศอิตาลีซึ่งมีหลายสี เช่นผนังภายนอกทั่วไปเป็นหินอ่อนสีขาวมี ริ้วสีน้ำตาลหม่นแซมประปราย ส่วนผนังภายนอกช่วงฐาน จากพื้นขึ้นมาเป็นหินอ่อนสีขาวอมชมพู เสาหินอ่อนสีน้ำตาลอมเหลือง ส่วนหัวเสาและฐานเสาเป็นสำริดปิดทองประตูและบันไดทำด้วยเหล็กและสำริดจำหลักลาย

          ตัวอาคารมีการประดับตกแต่งด้วยปูนปั้นเป็นลวดลายมากมายตามแนวทางของสถาปัตยกรรมสมัยบาโรค (Baroque) ผสมกับการตกแต่งในแนวรอคโคโค (Rococo) ของตะวันตก เนื้อที่ใช้สอยภายในพระที่นั่งอนันตสมาคมประกอบด้วย โถงทางเข้า ห้องเลี้ยงรับรอง ห้องนั่งเล่นรูปกลมสองห้องสำหรับ งานรับรองส่วนพระองค์และท้องพระโรงกลางเป็นโถงโล่งยาว ภายใต้โดมใหญ่ ผนังภายในบุหินอ่อนสลับสี มีการประดับตกแต่งอย่างเต็มที่ทั้งที่ผนัง ซุ้มโค้ง เพดานโค้ง และซุ้มประตู หน้าต่างห้องโถงโล่งขนาดใหญ่นี้ใช้เป็นท้องพระโรงสำหรับเสด็จออกมหาสมาคมให้พระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชบริพารและบรรดาข้าราชการเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทในงานพระราชพิธี กลางท้องพระโรงประดิษฐานพระแท่นมนังคศิลา เหนือพระแท่น ประดิษฐานพระที่นั่งพุดตานกาญจนสิงหาสนภายใต้นพปฏล มหาเศวตฉัตรซึ่งยังใช้ในพระราชพิธีพระราชทานรัฐธรรมนูญ และรัฐพิธีเปิดสมัยประชุมของรัฐสภาสืบมาจนทุกวันนี้

          บนเพดานโดมของท้องพระโรงพระที่นั่งอนันตสมาคม มีภาพเขียนซึ่งนายกาลิเลโอ คีนี ศิลปินชาวอิตาเลียนจากเมืองฟลอเรนซ์ได้รับการว่าจ้างให้มาเป็นผู้สร้างสรรค์งานจิตรกรรมที่ พระที่นั่งอนันตสมาคมตั้งแต่สมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเขาเดินทางมาประเทศไทย ในต้นสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น เขาได้ออกแบบภาพร่างของภาพจิตรกรรมบนเพดานโดมของพระที่นั่งองค์นี้ กาลิเลโอ คีนี ได้ถ่ายทอดพระราชกรณียกิจของพระมหากษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี ตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๖ ได้อย่างดี ๓ ปีต่อมาสัญญาที่คีนีทำกับกระทรวงโยธาธิการหมดลง คีนีเดินทางกลับประเทศอิตาลี จิตรกรจากฟลอเรนซ์อีกท่านหนึ่งคือคาร์โล ริโกลิ ซึ่งเป็นศิษย์และเพื่อนร่วมงานของคีนีจึงต้องมาสานงานการเขียนภาพ ภายในโดมพระที่นั่งอนันตสมาคมให้ลุล่วงไปตามแบบที่ กาลิเลโอ คีนีได้เริ่มต้นไว้

          เริ่มจากเพดานโดมทางด้านทิศเหนือเป็นภาพจิตรกรรมพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเมื่อครั้งดำรงพระยศเป็นสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก ได้รับการกราบ บังคมทูลอัญเชิญให้ปกครองแผ่นดินจากพสกนิกรชาวไทย เมื่อเสด็จกลับจากราชการทัพจากเขมร

          สำหรับเพดานใต้ของโดมทิศตะวันออกเป็นภาพจิตรกรรมพระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เสด็จในกระบวนพยุหยาตราทางสถลมารค มีพระปรางค์วัดอรุณราชวรารามเป็นฉากหลังในภาพแสดงถึงการ รวมตัวของผู้คนชนชั้นต่างๆ ในสังคมทำนองเดียวกับเพดานด้านเหนือของโดมทิศตะวันออกเป็นภาพของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จในกระบวนเลียบพระนครทางสถลมารค โดยมีฉากหลังเป็นปราสาทราชมณเฑียรในพระบรมมหาราชวัง และเจดีย์ในวันพระเชตุพนวิมลมังคลาราม

          ที่โดมด้านทิศตะวันตกมีภาพจิตรกรรมเป็นภาพพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทำนุบำรุงพระศาสนาเสด็จประทับเบื้องหน้าพระพุทธชินสีห์พร้อมทั้งมีนักบวชชาติต่างๆ แวดล้อมอยู่ทั้งสองข้าง ส่วนที่ท้องพระโรงกลาง เพดานโดมด้านทิศใต้เป็นภาพจิตรกรรมที่มีความสำคัญอีกภาพหนึ่งคือ ภาพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงยกเลิก ประเพณีทาสในประเทศไทย โดยมีฉากหลังเป็นการก่อสร้างพระที่นั่งอนันตสมาคม ส่วนเพดานโดมด้านทิศตะวันออกเป็นภาพพระราชพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวที่มุขเด็จพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ภาพจิตรกรรมเหล่านี้ถือเป็นการบันทึกประวัติศาสตร์ของชาติที่นับเป็นผลงานที่เป็นจุดเริ่มต้นของศิลปะดะวันตกยุคใหม่ในประเทศไทย แสดงถึงการผสมผสานระหว่างศิลปะไทยกับเทคนิคและอิทธิพลของศิลปะตะวันตกได้เป็นอย่างดี

          ในปัจจุบัน แม้รัฐบาลจะมีอาคารรัฐสภาใหม่ซึ่งตั้งอยู่ทางด้านทิศเหนือของพระที่นั่งอนันตสมาคมเป็นที่ประชุม สมาชิกรัฐสภาดั้งแต่ พ.ศ.๒๕๑๗ แล้วก็ตาม แต่รัฐบาลก็ยังคงใช้พระที่นั่งอนันตสมาคมในรัฐพิธีสำคัญ เช่นพิธีเปิดสมัยประชุมของรัฐสภา การพระราชพิธีฉลองรัฐธรรมนูญทุกวันที่ ๑๐ ธันวาคมของทุกปี ตลอดจนพิธีเปิดการประชุมสหภาพรัฐสภานานาชาติที่รัฐบาลไทยเป็นเจ้าภาพก็จัดขึ้นที่พระที่นั่งอนันตสมาคมนี้ ส่วนห้องรับรองของพระที่นั่งองค์นี้ก็เคยใช้เป็นที่รับรองแขกผู้มีเกียรติของรัฐสภาตลอดจนประธานสภาผู้แทนราษฎรอยู่เสมอมาจนทุกวันนี้

          เรียบเรียงจาก ธงทอง จันทรางศุ. พระที่นั่งอนันตสมาคม. กรุงเทพฯ : ห้างหุ้นส่วนจำกัดอักษรสัมพันธ์, ๒๕๓๐. หนึ่งฤดี โลหผล. แด่พระบรมสาทิสลักษณ์รัชกาลที่ ๖ (พ.ศ.๒๔๕๗-๒๔๙๐) โดยศิลปินอิตาเลียนผู้ออกแบบตกแต่งเพดานโดมพระที่นั่งอนันตสมาคม. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ ปีที่ ๒๔ ฉบับที่ ๒ (เมษายน-มิถุนายน), ๒๕๔๑. หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กรมศิลปากร. จดหมายเหตุการอนุรักษ์กรุงรัตนโกสินทร์. จัดพิมพ์เป็นที่ ระลึกเนื่องในโอกาสสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ ๒๐๐ ปี. กรุงเทพฯ : สหประชา พาณิชย์, ๒๕๒๕. เอเลนา ตามวนโญ. ศรัญย์ ทองปาน แปลและเรียบเรียง มาริโอ ตามานโญ ยี่สิบห้าปีแห่งการเป็นสถาปนิกในราชสำนักสยาม (๒๔๔๓- ๒๔๖๘) กรุงเทพฯ : เมืองโบราณปีที่ ๒๔ ฉบับที่ ๒ (เมษายน-มิถุนายน) ๒๕๔๑.

ผุสดี ทิพทัส เรียบเรียง

พระที่นั่งอนันตสมาคม ในบริเวณพระราชวังดุสิต หลังพระบรมรูปทรงม้า

 

พระที่นั่งอนันตสมาคม มีโดมใหญ่ตรงกลางและโดมเล็กอีก ๖ ยอด

 

ลวดลายปูนปั้นปิดทองที่ตกแต่งในท้องพระโรงใหญ่ (ภาพจากหนังสือพระที่นั่งอนันตสมาคม)

 

ภาพพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช จิตรกรรมที่เพดานโดมด้านทิศเหนือ (ภาพจากหนังสือพระที่นั่งอนันตสมาคม)

 

ภาพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงประกาศเลิกทาส จิตรกรรมที่เพดานโดมในท้องพระโรงกลาง (ภาพจากหนังสือพระที่นั่งอนันตสมาคม)

 

ภาพพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเลียบพระนคร จิตรกรรมบนเพดานด้านทิศเหนือของโดมทิศตะวันออกในพระที่นั่งอนันดสมาคม (ภาพจากหนังสือพระที่นั่งอนันตสมาคม)

 

ห้องรับรองด้านทิศใต้ภายในพระที่นั่งอนันตสมาคม (ภาพจากหนังสือพระที่นั่งอนันตสมาคม)