: สารานุกรมวัฒนธรรมไทย

มกุฏกษัตริยาราม, วัด

วัดมกุฏกษัตริยาราม เป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดราชวรวิหาร ตั้งอยู่ที่ตำบลบางขุนพรหม เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร ด้านหน้าวัดติดถนนกรุงเกษมและมีโรงเรียนวัดมกุฏกษัตริยารามตั้งอยู่ ส่วนด้านหลังวัดติดโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าเก่า

วัดนี้สร้างขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สาเหตุของการสร้างวัดนี้มาจากเมื่อครั้งขุดคลองผดุงกรุงเกษมเพื่อเป็นคูพระนครชั้นนอก พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างวัดโสมนัสวิหารเพื่ออุทิศเป็นพระราชกุศลแก่พระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดีพระมเหสี และเพื่อให้เป็นวัดคู่กันในบริเวณใกล้เคียง จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างวัดมกุฏกษัตริยารามขึ้น

โดยชั้นแรกได้รับพระราชทานนามว่า "วัดมกุฏกษัตริยาราม" แต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ มีพระราชดำริว่าพ้องกับพระปรมาภิไธย จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อวัดเป็น "วัดพระนามบัญญัติ" และมีพระราชดำริว่าเมื่อสิ้นรัชกาลแล้วให้เปลี่ยนชื่อวัดกลับเป็นดังเดิม

ในการสร้างวัดนั้นไม่ปรากฏว่าเริ่ขึ้นในปีใด แต่มีหลักฐานว่าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ทรงก่อพระฤกษ์ตอนปลายรัชกาลแล้วคือ เมื่อ พ.ศ.๒๔๑๐ โดยมีสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์เป็นแม่กองในการก่อสร้าง พระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมขุนราชสีหวิกรมเป็นนายช่าง และพระยาอานุภาพเป็นแม่งานเมื่อก่อสร้างพระอุโบสถ พระวิหาร และพระเจดีย์บางส่วนเสร็จแล้ว การก่อสร้างได้หยุดชะงักไประยะหนึ่ง จวบจนสิ้นรัชกาลก็ยังไม่มีการสร้างต่อ เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชย์ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างและบูรณะซ่อมแซมต่อมาจนแล้วเสร็จ และเปลี่ยนชื่อวัดจาก "วัดพระนามบัญญัติ" เป็น "วัดมกุฏกษัตริยาราม" ดังเดิม

วัดมกุฏกษัตริยารามแบ่งอาณาเขตวัดออกเป็น ๓ เขตคือ เขตพุทธาวาสอยู่ตรงกลาง ขนาบด้วยเขตสังฆาวาส แต่ละเขตมีกำแพงกั้นจากหน้าวัดถึงหลังวัด ที่กำแพงมีซุ้มประตู ๔ แห่ง เป็นทางผ่านไป-มาติดต่อกัน ในเขตพุทธาวาสเป็นที่ตั้งของพระวิหาร วิหารคด พระเจดีย์และพระอุโบสถ เขตสังฆาวาสทางทิศตะวันออกเป็นกุฎีสงฆ์ มี ๓ คณะ คือคณะหน้า คณะกลางและคณะท้าย ซึ่งมีพระตำหนักของอดีตสมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฐายี) เขตสังฆาวาสทางทิศตะวันตกมีกุฎีสงฆ์คณะเดียวเรียกคณะนอก ในเขตนี้มีอนุสาวรีย์เป็นที่บรรจุอัฐิของกรมพระสมมดอมรพันธุ์

สิ่งที่แปลกจากวัดอื่นคือการมีสีมาสองชั้น กล่าวคือสีมารอบวัดเรียกมหาสีมา มีซุ้มสีมานอกเขตมหาสีมาอยู่ที่มุมกำแพงวัดทั้ง ๔ มุม มุมละซุ้ม ภายในเขตมหาสีมายังมีสีมารอบพระอุโบสถเรียกขัณฑสีมา ระหว่างเขตสีมาทั้งสองนี้ มีเขตกั้นกลางเพื่อมิให้เขตทั้งสองคาบเกี่ยวกันเรียก สีมันตริก ซึ่งมีลักษณะเหมือนน้ำล้อมรอบเกาะ การมีสีมาสองชั้นนี้ทำให้สงฆ์สามารถประชุมทำสังฆกรรมที่พระวิหารหรือพระอุโบสถก็ได้เพราะต่างอยู่ในเขตสีมาวัดนี้ใช้ประกอบสังฆกรรมเพียงรับกฐินอย่างเดียว ส่วนสังฆกรรมอย่างอื่นให้ทำในพระอุโบสถ วัดที่มีสีมาสองชั้นมีเพียง ๒ วัดเท่านั้น คือ วัดมกุฏกษัตริยาราม และวัดโสมนัสวิหาร

ปัจจุบันวัดมกุฏกษัตริยารามเป็นศาสนสถานอีกแห่งหนึ่งในกรุงเทพมหานครที่ใช้เป็นที่สวดพระอภิธรรมและฌาปนกิจศพโดยทั่วไป

สิ่งสำคัญภายในวัด ได้แก่

พระอุโบสถ เป็นอาคารทรงไทยขนาด ๕ ห้อง มีช่อฟ้าใบระกา หางหงส์เป็นปูนปั้น หน้าบันเป็นรูปพระมหามงกุฎอยู่ท่ามกลางลวดลายปูนปั้น ซุ้มประตูหน้าต่างเป็นปูนปั้นปิดทองประดับกระจก บานประตู หน้าต่างด้านนอกเขียนลายรดน้ำด้านในเขียนพระสูตรที่เป็นคาถาด้วยตัวอักษรขอม รวมทั้งคาถาธรรมบทบางวรรค และโสฬสปัญหา

ภายในพระอุโบสถมีจิตรกรรมฝาผนัง แบ่งเป็น ๒ ตอนเหนือกรอบหน้าต่างจรดเพดานเป็นภาพประวัติพระอัครสาวก ๑๑ องค์ ผนังระหว่างช่องหน้าต่างเขียนภาพประวัติพระอัครสาวิกา ๙ องค์ ผนังซอกประตูหน้าต่าง เป็นภาพสิ่งที่พึงปฏิบัติเนื่องด้วยธรรมวินัยและมีรูปแสดงธุดงควัตรพระประธานในพระอุโบสถ ประดิษฐานในบุษบก เป็นพระพุทธรูปสำริดลงรักปิดทอง ปางสมาธิ ไม่มีพระนาม

พระวิหาร อยู่ทางด้านหน้าของเขตพุทธาวาส เป็นอาคารไทยขนาด ๗ ห้อง ใช้เป็นที่สวดมนต์ ทำวัตรเช้า เย็นและรับกฐิน หน้าบันมีลายพระมหามงกุฎอยู่ท่ามกลางกระหนกซุ้มประตูหน้าต่างเป็นปูนปั้นปิดทองประดับกระจก ด้านบนมีรูปพานแว่นฟ้ารองรับเลข ๔ และพระมหามงกุฎตั้งอยู่บนช้าง๓ เศียร มีฉัตร ๙ ชั้น ปักอยู่ ๒ ข้าง บานประตูหน้าต่างเขียนลายรดน้ำ

พระประธานในพระวิหารพระนามว่า "พระพุทธวชิรมงกุฎ" และมีพระนิรันตราย พระพุทธรูปประจำรัชกาลที่ ๔ประดิษฐานอยู่บนโต๊ะหมู่เบื้องหน้าของประธาน

พระวิหารคด เชื่อมต่อกับพระวิหารตรงมุขด้านหลัง๒ ข้าง แล้วหักมุมในบรรจบกันเป็นสี่เหลี่ยม มีประตูติดต่อกันระหว่างพระวิหารใหญ่และวิหารคด

พระเจดีย์ ตั้งอยู่ในพระวิหารคด สูง ๒๐ วา วัดรอบองค์ได้ ๒๕ วา ๓ ศอก ๑ คืบ มีฐานเหลี่ยมสูงประมาณ ๖ ศอกกว้างด้านละ ๑๐ วา ๓ ศอก ๓ นิ้ว ข้างบนมีกำแพงแก้ว มีบันได ๔ ด้าน เป็นพระเจดีย์ที่มีขนาดใหญ่เป็นที่ ๓ ในกรุงเทพฯรองจากพระเจดีย์ที่วัดโสมนัสวิหาร และวัดบวรนิเวศวิหาร

เอกสารอ้างอิง

ศิลปากร, กรม. ศิลปวัฒนธรรมไทย เล่ม ๔ วัดสำคัญกรุงรัตนโกสินทร์กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ยูไนเด็ดโปรดักชั่น, ๒๕๒๕.

วราภรณ์ จิวชัยศักดิ์ เรียบเรียง