เตาอั้งโล่

เตาอั้งโล่ เป็นเตาไฟอย่างจีนแบบหนึ่งทำด้วยดินเผาใช้สำหรับก่อไฟหุงข้าว ทำกับข้าว ทำของกินต่างๆต้มน้ำและต้มยา เป็นต้น 

เตาอั้งโล่นี้แต่เดิมเป็นของชาวจีนใช้กันอยู่ก่อนเรียกว่า"ฮวยโล้ว" ในภาษาจีนแต้จิ๋วหรือ "โห่โหลว" ในภาษาจีนกลางแปลว่า "เตาไฟ" สมัยหนึ่งชาวจีนได้นำเอาเตาไฟแบบนี้เข้ามายังประเทศไทยเมื่อแรกก็ใช้กันอยู่ในหมู่ชาวจีนก่อน ต่อมาภายหลังคนไทยได้พบเห็นเตาไฟอย่างจีนแบบนี้ก็พอใจจะใช้บ้างเพราะเป็นเตาไฟที่สะดวกใช้ ปลอดภัยและไม่ทำให้ครัวสกปรกเพราะไม่สู้มีควันและเขม่าไฟ ความนิยมและต้องการใช้เตาไฟชนิดนี้เกิดขึ้นและมีมากขึ้นในหมู่คนไทย จึงมีผู้ทำเตาไฟแบบที่เรียกว่าฮวยโล้ว เป็นสินค้าออกจำหน่ายสนองความต้องการแก่ผู้ที่ประสงค์ใช้เตาไฟแบบนี้มาเป็นลำดับ 

อนึ่ง คนไทยเรียกเตาไฟอย่างจีนแบบที่เรียกว่าฮวยโล้วนี้เป็นอีกอย่างหนึ่งว่า "อั้งโล่" ซึ่งแปลว่า "เตาแดง" การที่เรียกว่าอั้งโล่เช่นนี้ อาจจะมาจากเรียกตามสีของเตาไฟซึ่งทำด้วยดินเผาเนื้อออกสีแดงๆ ก็ได้หรือจะเป็นด้วยออกเสียงฮวยโล้ว ไม่เป็นที่ถนัดปากคนไทย จึงปรับเรียกให้ถนัดปากอย่างไทยว่า "อั้งโล่" ก็ได้ 

เตาอั้งโล่แบบดั้งเดิมทำด้วยดินเผา ลักษณะคล้ายรูปทรงกระบอก ตัวเตาตรง ส่วนก้นสอบเข้าเล็กน้อย ส่วนปากที่อยู่ข้างบนผายกว้างออกพอสมควร ด้านหน้าเตาเจาะทำเป็นช่องรูปสี่เหลี่ยมเข้าไปในระดับเสมอหลังพื้นก้นเดา ช่องนี้ทำไว้สำหรับรับลมที่ใช้พัดเข้าไปเร่งไฟให้ลุกขึ้นในเตาหรือเร่งไฟให้แรงขึ้นตามต้องการ ส่วนปากเตาทำเป็นเส้ารูปคล้ายกับลูกป้อมที่ตั้งรายอยู่บนกำแพงป้อมโบราณ เส้าบนปากเตานี้มีอยู่ตรงทางหน้าเตาสองเส้าคู่กัน กับทำไว้ทางด้านในสุดปากเตาอีกเส้าหนึ่งเส้าทั้งสามนี้ทำหน้าที่รองรับภาชนะที่ใช้หุงข้าว ทำกับข้าว และทำของกินต่างๆ ขนาดสูงของเส้าที่ตั้งขึ้นสูงประมาณปากเตาทำให้เกิดช่องว่าง ๓ ช่อง ระหว่างที่นำภาชนะขึ้นตั้งบนเตาเป็นทางระบายความร้อนขึ้นจากในเตา ช่วยให้ไฟลุกอยู่ได้ในขณะที่ติดไฟไว้ 

ภายในเตามีอุปกรณ์เป็นส่วนประกอบเตาไฟแบบนี้อยู่อันหนึ่งเรียกว่า "ตะกรับ" ทำด้วยดินเผาลักษณะเป็นแผ่นแบนสัณฐานกลม เจาะทำเป็นรูๆ ทั่วไป ตะกรับนี้วางขวางอยู่ระหว่างปากเตากับก้นเตา ทำหน้าที่รองรับเชื้อเพลิง ทำให้เกิดที่ว่างตอนใต้ตะกรับช่วยให้เตาโปร่งไม่อับอากาศ และยังช่วยในการถ่ายขี้เถ้าจากเชื้อเพลิงลงไว้ต่างหากที่ใต้เตาอีกด้วย 

เตาไฟแบบเตาอั้งโล่นี้ ใช้ถ่านไม้เป็นเชื้อเพลิงสำหรับติดไฟเพื่อหุงข้าวต้มแกง การติดไฟในเตาแบบนี้ต้องใช้เศษไม้แห้งๆ นำมาผ่าให้เป็นซีกหรือเป็นเสี้ยวน้อยๆ หรือที่เรียกว่า"เกรียก" แม่บ้านหรือแม่ครัวแต่ก่อนมักใช้เวลาว่างเกรียกไม้หรือเกรียกฟื้นชิ้นเล็ก ๆ สะสมสำรองไว้จำนวนหนึ่งสำหรับใช้ติดไฟ เมื่อจะติดไฟก็เอาไม้ชิ้นเล็กชิ้นน้อยมาก่อให้เป็นกองย่อม ๆ บนตะกรับตรงกลางเตาไฟ แล้วจุดไฟให้ติดกองเศษไม้นั้น พอไฟติดก็เอาถ่านไม้วางลงก่ายทับกองไฟพอประมาณแล้วจึงพัดให้ลมเข้าไปทางช่องหน้าเตาเพื่อเร่งไฟให้ติดถ่านไม้พอถ่านไม้ติดไฟแล้วจึงเดิมถ่านเพิ่มขึ้นตามต้องการ จากนั้นก็พัดเตาต่อไปจนหมดควัน ถ่านไม้ก็จะติดไฟทั่วเตา การติดไฟนี้บางที่ใช้กาบมะพร้าวแห้งฉีกเป็นฝอยหรือขี้ได้ทำเป็นเชื้อไฟสำหรับติดถ่านไม้ก็มี หรืออีกวิธีหนึ่งใช้เศษกระดาษขยุ้มเป็นกลุ่มยัดเข้าไปใต้ตะกรับ ใส่ถ่านไม้รอไว้ข้างบนตะกรับแล้วจึงจุดกระดาษให้ติดไฟ แล้วโหมพัดลมเร่งไฟให้แลบขึ้นไปตามรูตะกรับไปติดถ่านไม้ก็ได้เช่นกัน 

เตาไฟแบบเตาอั้งโล่นี้ หลังจากการหุงข้าว ทำกับข้าวแต่ละมื้อหรือทำของกินแต่ละคราวเสร็จแล้ว จะต้องมอดไฟให้ดับสนิท เป็นการป้องกันมิให้เกิดเพลิงไหม้ เตาแบบนี้จะมีฝาสำหรับปิดปากเตาอันหนึ่ง สำหรับปิดดับถ่าน กับฝาสำหรับปิดช่องปากเตากันมิให้ลูกไฟหรือเศษถ่านที่ยังติดไฟปลิวหรือกระเด็นออกมานอกเตาซึ่งอาจเป็นอันตรายแก่พื้นครัวได้ ฝาทั้งสองชิ้นนี้ทำด้วยดินเผาอย่างเดียวกับตัวเตา คนทำเตาหรือพ่อค้าขายเตาจะจัดฝานี้มาพร้อมกับเตาไฟให้แก่ผู้ซื้อ 

ฝาปิดปากเตาและฝาปิดช่องหน้าเตานี้ ผู้ใช้มักทำพลัดหลุดมือแตก เมื่อแตกแล้วไม่มีอะไหล่เพราะช่างทำเตาทำมาให้เป็นชุดคู่กับเตาแต่ละเดา ดังนั้นแม่บ้านหรือแม่ครัวมักจะหาอ่างดินขนาดเล็กหรือไหปากกว้างขนาดย่อม ๆ ใส่น้ำตั้งไว้ข้างๆ เตาไฟ เมื่อจะดับถ่านไฟที่เลิกใช้แล้ว ก็เอาคีมเหล็กคืบถ่านลงจุ่มน้ำในอ่างหรือไหที่เตรียมไว้ดับไฟเสียงดังฉ่าๆ พร้อมกับไอร้อนลอยโขมง พอถ่านไฟดับแล้วก็เอาวางบนแผ่นสังกะสีที่มักหามาวางไว้ใกล้ๆ เตาเพื่อผึ่งให้ถ่านแห้ง เก็บไว้ใช้ติดไฟในคราวต่อไปได้อีก ส่วนขี้เถ้าร้อนในเตาก็ต้องตักออกให้หมดเอาไปใส่ในหม้อดินปิดฝาให้เรียบร้อย ขี้เถ้านี้เก็บเอาไว้ทำน้ำด่างใช้ในการอื่นได้ต่อไป

เตาอั้งโล่นี้ มีข้อเสียสำคัญอยู่ที่ตะกรับมักแตกหรือทะลุเป็นรู้โด ๆ จนรับถ่านไม้ไว้ไม่ได้ เหตุที่เป็นเช่นนี้ก็เนื่องมาจากผู้ใช้เตาไฟบางคนไม่ค่อยระมัดระวังในการใส่ถ่านลงในเตาไฟใส่ถ่านมากจนเสมอหรือล้นปากเตา พอตั้งภาชนะทับลงไปน้ำหนักของภาชนะและของกินในนั้นก็กดถ่านอัดตัวลงไปตะกรับรับน้ำหนักและกำลังกดไม่ไหวก็แตกเสียไป บางคนใช้จ่าเหล็กคีมเหล็กคืบถ่านคุ้ยเขี่ยถ่านให้ไฟคุหรือขยับถ่านให้ขี้เถ้าลอดรูตะกรับตกลงไปที่ก้นเตาหนักมือไปหน่อย ทำให้ตะกรับชำรุดทะลุเป็นรูเป็นช่องๆ รับถ่านต่อไปไม่ได้ 

ถ้าเป็นเช่นนี้ต้องจัดการเปลี่ยนตะกรับเตาเสียใหม่โดยที่เตาอั้งโล่มีข้อเสียตรงที่ตะกรับมักเสียหายง่ายเช่นนี้ จึงมีผู้คิดทำตะกรับและรับจ้างเปลี่ยนตะกรับแก่ผู้ที่ต้องการเปลี่ยนตะกรับช่องเตาใหม่เป็นอาชีพหนึ่ง โดยเอาตะกรับชนิดดินดิบเครื่องมือและอุปกรณ์ซ่อมเตาไฟใส่หาบเดินเร่ไปตามถนนตรอกซอย เพื่อหาบ้านที่มีเตาชำรุดและต้องการจ้างซ่อมเตาเปลี่ยนตะกรับใหม่ ช่างซ่อมเตาเป็นคนจีนค่อนข้างสูงอายุ เมื่อหาบผ่านบ้านใดมักร้องประกาศดังๆ ว่า "โป๊วโล้วเทง" แปลว่า"ซ่อมตะกรับเตา" ถ้าบ้านใดมีเตาไฟชำรุดก็เรียกช่างซ่อมเตาไปซ่อม ตะกรับที่ช่างซ่อมเตาเปลี่ยนใส่ให้ใหม่นั้นเป็นดินดิบพอติดไฟเข้าครั้งหนึ่งตะกรับถูกความร้อนก็จะสุกและแข็งใช้ต่อไปได้อีกนาน 

ภายหลัง เตาอั้งโล่ได้รับการปรับปรุงให้แข็งแรงและมั่นคงดีกว่าเดิมมาก กล่าวคือ ได้ใช้แผ่นโลหะสังกะสีทำเป็นรูปทรงอย่างถัง มีหูหิ้วสวมและหุ้มตัวเตาไฟทำหน้าที่เป็นเปลือกนอกช่วยเสริมความมั่นคงแก่เตา ช่วยให้เตาแข็งแรงไม่แตกง่ายเมื่อต้องการยกย้ายที่ เตาอั้งโล่แบบที่หุ้มด้วยแผ่นโลหะสังกะสีนี้ ในขั้นต้นยังมีรูปทรงคงเดิมคือเป็นทรงกระบอกก้นแคบปากผาย แต่ทรวดทรงของตัวเตาไฟตรงกลางไม่รัดรูปเข้าไปดังเช่นเตาไฟดั้งเดิม ทำได้แต่เป็นเพียงให้ผายขึ้นตรงดังเช่นรูปทรงของถังตักน้ำอย่างไรก็เช่นนั้น กับมีหูหิ้วเป็นหลักรูปโค้งครึ่งวงกลมคล้องติดอยู่กับหูเตาทั้งสองข้าง สำหรับจับยกย้ายเตาไฟไปตั้งตามที่ต้องการเพิ่มขึ้นไว้ด้วย ต่อมาอีกไม่นาน เตาอั้งโล่ได้รับการปรับปรุงรูปทรงใหม่อีก คือทำตัวเตาเป็นรูปทรงกระบอกตรงๆ ใช้แผ่นโลหะสังกะสีหุ้มเป็นเปลือกเตา ส่วนเปลือกเตานี้ทำเป็นลอนๆ วงรอบตัวเตาเพื่อให้สวยงามหรือเสริมความมั่นคงอย่างไรก็ไม่ปรากฏคำอธิบายของช่างทำเตาหรือผู้ที่ใช้เตาไฟแบบนี้ ที่ตรงช่องสี่เหลี่ยม หน้าเตาทำเป็นบังใบไว้ที่ริมช่องทั้งสองข้าง สำหรับสอดฝาปิดช่องหน้าเตา ฝาปิดนี้ใช้แผ่นโลหะสังกะสีตัดเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าดัดให้โค้งตามตัวเตาเล็กน้อย สอดลงระหว่างบังใบทั้งคู่สำหรับปิดช่องหน้าเตา เมื่อจะใช้เตาก็เลื่อนฝาขึ้นไปให้ค้างอยู่เหนือช่องหน้าเตา พอเสร็จงานก็ชักฝานี้ลงมาปิดไว้ตามเดิม ส่วนปากเตายังคงมีฝาทำด้วยดินเผาปิดไว้เช่นแต่ก่อนส่วนหูหิ้วที่ทำด้วยเหล็กเป็นรูปโค้งได้เปลี่ยนเป็นหูเตาแบบโค้งๆติดกับปากเตาทั้งสองข้างแทน หูเดาทั้งคู่นี้ทำด้วยแผ่นโลหะสังกะสี และสิ่งสำคัญที่เปลี่ยนแปลงไปจากเดิมคือตะกรับ ในเตาอั้งโล่รุ่นหลังๆ มานี้ได้ใช้ตะกรับทำด้วยเหล็กหล่อแทนที่ตะกรับดินเผาเสียโดยมาก

เตาอั้งโล่ มีขนาดต่างๆ กัน ขนาดเล็ก ปากเตากว้างประมาณ ๗ นิ้ว สูงประมาณ ๑๐ นิ้ว เตาขนาดนี้นิยมใช้ต้มยาขนาดกลาง ปากเตากว้างประมาณ ๑๒ นิ้ว สูงประมาณ ๑๐ นิ้ว ใช้สำหรับหุงข้าว ทำกับข้าว ทำของกินต่างๆ ขนาดใหญ่ปากกว้างประมาณ ๑๘ นิ้ว สูงประมาณ ๑๐ นิ้ว ใช้ทำของกินที่ต้องการรองรับภาชนะขนาดใหญ่สำหรับทำให้สุก เช่น ทำขนมเบื้องไทย ทำแป้งจี่ ทำหอยทอด เป็นต้น 

เตาอั้งโล่ได้เข้ามามีบทบาทแทนที่เตาไฟอย่างโบราณแบบต่างๆ ซึ่งได้ใช้ฟืนไม้เป็นเชื้อเพลิงมาตั้งแต่รัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยแพร่หลายตามบ้านเรือนของผู้มีฐานะดีในเมืองก่อน ภายหลังจึงมีผู้ด้องการใช้เพิ่มมากขึ้นทั้งในเมืองและหัวเมือง ได้มีผู้คิดตั้งโรงงานทำเตาอั้งโล่เป็นสินค้าออกจำหน่ายอย่างเป็นล้ำเป็นสัน โรงงานทำเตาอั้งโล่โรงใหญ่แห่งหนึ่งในกรุงเทพมหานคร ซึ่งได้มีมาก่อนสมัยเปลี่ยนแปลงการปกครอง ตั้งอยู่ทางด้านหลังตลาดเจริญผลตัวโรงงานอยู่ติดคลองแสนแสบ ปัจจุบันคือบริเวณพื้นที่ทางด้านตะวันตกของวิทยาลัยช่างกลปทุมวัน ต่อมาเจ้าของที่ดินบริเวณนั้นต้องการพัฒนาที่ดินและประกอบกับเทศบัญญัติกำหนดมิให้ตั้งโรงงานที่ใช้ความร้อนสูงซึ่งอาจเป็นอันตรายแก่บ้านเรือนใกล้เคียงในเขตเทศบาล โรงงานทำเตาจึงต้องย้ายออกไปตั้งอยู่นอกเขตเทศบาล แถวย่านบางแค และยังคงทำเตาอั้งโล่เป็นสินค้าส่งออกขายมาจนกระทั่งปัจจุบัน

จุลทัศน์ พยาฆรานนท์ เรียบเรียง