ศรีสุริยราชวรานุวัตร, พระยา

    พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (โพธิ) เป็นสมุหเทศาภิบาลมณฑลอุดร ระหว่าง พ.ศ.๒๔๔๙-๒๔๕๕ และเป็นผู้มีบทบาทสำคัญในการสร้างเมืองอุดรธานี

พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (โพธิ เนติโพธิ์) สมุหเทศาภิบาลมณฑลอุดร พ.ศ.๒๔๔๙-๒๔๕๕

(ภาพ : หอจอหมายเหตุแห่งชาติ)

    พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร เดิมชื่อ โพธิ เกิดเมื่อพ.ศ.๒๔๐๘ (จุลศักราช ๑๒๒๗) ที่จังหวัดจันทบุรี ต่อมาได้เข้ามาศึกษาภาษาไทยและวิชาการต่างๆ กับพระครูปลัดทิมวัดระฆังโฆสิตาราม เป็นเวลา ๓ ปี ท่านได้เข้าถวายตัวเป็นมหาดเล็กอยู่กับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ตั้งแต่วัยหนุ่ม สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงนิพนธ์ไว้ว่าท่าน "ได้รับความอบรมด้วยตามเสด็จติดพระองค์ กรมหลวงสรรพสิทธิฯ เข้าวัง และไปไหนๆ อยู่เนื่องนิจ จนรู้จักเจ้านายขุนนาง และรู้ขนบธรรมเนียมในราชสำนัก แม้ตัวฉันก็รู้จักพระยาโพธิตั้งแต่ยังเป็นมหาดเล็กกรมหลวงสรรพสิทธิฯ" เมื่อกรมหลวงสรรพสิทธิฯ ได้รับโปรดเกล้าฯ เป็นข้าหลวงใหญ่หัวเมืองลาวกลางใน พ.ศ.๒๔๓๔นายโพธิมหาดเล็กไม่ได้เดินทางไปรับราชการที่เมืองนครราชสีมาด้วย แต่ได้เดินทางไปค้าขายที่ภาคเหนือ เมื่อถึงเมืองพิษณุโลกเจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ เมื่อครั้งเป็นสมุหเทศาภิบาลมณฑลพิษณุโลก เห็นว่านายโพธิเป็นผู้มีความรู้ดี จึงชักชวนให้เข้ารับราชการด้วย และได้เลื่อนตำแหน่งและย้ายไปรับราชการตามลำดับ ดังนี้

    พ.ศ.๒๔๓๔ (ร.ศ.๑๑๐) ได้รับบรรดาศักดิ์ เป็น หลวงบรรเทาทุกขราษฎร์ กรมการเมืองพิไชย

    พ.ศ.๒๔๓๗ (ร.ศ.๑๑๓) ย้ายไปเป็นข้าหลวงโยธามณฑลพิษณุโลก และได้เลื่อนบรรดาศักดิ์ เป็น หลวงสำเริงนฤปการ ใน พ.ศ.๒๔๓๙-๒๔๕๑ ได้รับแต่งตั้งเป็นปลัดเมืองสวรรคโลกมีบรรดาศักดิ์ที่ พระศรีรัตนสงคราม พ.ศ.๒๔๔๓เป็นข้าหลวงรักษาการเมืองพิไชยต่อมาใน พ.ศ.๒๔๔๔ ได้รับบรรดาศักดิ์เป็น พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร ผู้ว่าราชการเมืองพิไชย เพราะมีความดีความชอบในสงครามปราบกบฏเงี้ยวเมืองแพร่ คือ

    เมื่อ พ.ศ.๒๔๔๔ เกิดกบฏเมืองแพร่โดยพวกเงี้ยวเข้าปล้นเมืองแพร่ (จึงเรียกว่ากบฏเงี้ยวเมืองแพร่) สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย(ขณะนั้น) ทรงสั่งโดยทางโทรเลขไปยังเมืองพิไชยและเมืองอื่น ๆ เช่น เมืองสวรรคโลก และเมืองลอง ให้ยกกำลังไปดีกบฏที่ยืดเมืองแพร่ไว้ พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (โพธิ) ได้ยกกำลังไปถึงเขาพรึง ก็ปะทะกับพวกเงี้ยวที่ยกมาดักทางไว้ เกิดรบกันอยู่ ๒ วันที่ปางต้นผึ้ง เมื่อพวกเงี้ยวได้ข่าวว่ากำลังเมืองสวรรคโลกยกขึ้นไปอีกกองหนึ่ง ก็พากันถอยหนีกลับไปเมืองแพร่ เมื่อพวกกบฏถูกปราบปรามราบคาบแล้วบรรดานายทัพนายกองต่างได้รับความชอบ ท่านจึงได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์และเลื่อนบรรดาศักดิ์ที่พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร

    เมื่อเจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ย้ายไปดำรงตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลมณฑลพายัพแล้ว พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตรได้รับโปรดเกล้าฯ เป็นสมุหเทศาภิบาลมณฑลพิษณุโลกในพ.ศ.๒๔๔๗ และย้ายไปดำรงตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลมณฑลอุดร ใน พ.ศ.๒๔๕๙ ในระหว่างที่ดำรงตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลมณฑลอุดร อยู่ ๖ ปี ท่านได้สร้างคุณประโยชน์ให้แก่มณฑลอุดร (และจังหวัดอุดรธานีโดยเฉพาะ) ดังนี้

    ๑. ด้านการศึกษา

    พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตรและภริยา ได้เริ่มก่อตั้งโรงเรียนสตรีราชินูทิศ (โรงเรียนสตรีประจำจังหวัด) เพื่อเป็นสถานศึกษาแก่สตรี โดยชักชวนพ่อค้า ประชาชน และข้าราชการบริจาคทรัพย์ตามกำลังศรัทธา ในระยะแรกให้ชื่อว่าโรงเรียนอุปถัมภ์นารี วัตถุประสงค์สำคัญประการหนึ่ง คือเพื่อสร้างอุทิศถวายแด่สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถพระพันปีหลวง (พระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี) ในรัชกาลที่ ๕ซึ่งเพิ่งเสด็จสวรรคตในขณะนั้น จึงมีการสร้างโรงเรียนสตรีในกรุงเทพฯ และหัวเมืองหลายแห่ง แล้วขอพระราชทานนามโรงเรียนเพื่อเป็นสิริมงคล พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตรได้ขอพระราชทานนามโรงเรียนที่สร้างใหม่นี้ด้วย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระราชทานนามโรงเรียนอุปถัมภ์นารีที่กำลังเปิดใหม่ว่า โรงเรียนราชินูทิศ

    นับว่าพระยาศรีสุริยราชวรานุวัตรและภริยา ได้เป็นกำลังสำคัญในการสนับสนุนการศึกษาจนกลายเป็นโรงเรียนสตรีราชินูทิศ อันเป็นโรงเรียนสตรีประจำจังหวัดอุดรธานีมาจนถึงปัจจุบัน

๒. ด้านการศาสนา

    พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (โพธิ) ได้ริเริ่มสร้างวัดทางด้านตะวันตกเฉียงใต้ของหนองประจักษ์ ใน พ.ศ.๒๔๔๙ เป็นวัดธรรมยุตแห่งแรกของเมืองอุดรธานี สมเด็จพระสังฆราชเจ้า พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหลวงชินวรสิริวัฒน์ได้ประทานนามวัดนี้ว่า วัดโพธิสมภรณ์ เพื่อเป็นที่ระลึกถึงพระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (โพธิ เนติโพธิ์) ปัจจุบันวัดโพธิสมภรณ์ เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดสามัญ และเป็นที่ทำการเจ้าคณะภาค ๙ ฝ่ายธรรมยุตด้วย

๓. ด้านพัฒนาความเจริญ

    พระยาศรีสุริยราชวรานุวัดตร (โพธิ์) ได้ริเริ่มสร้างความเจริญให้แก่เมืองอุดรธานีหลายอย่าง เช่น เป็นผู้ริเริ่มชักชวนพ่อค้า ประชาชน และข้าราชการ ตัดถนนหลายสาย สายที่สำคัญมาจนทุกวันนี้คือ ถนนโพธิ์ศรี ซึ่งตัดจากหน้าสถานีรถไฟอุดรธานีจนถึงหน้าวัดโพธิสมภรณ์ นอกจากนี้ยังได้ตัดถนนสายอื่น ๆ เป็นการวางผังเมือง มีถนนเป็นตาหมากรุกมาจนถึงปัจจุบัน

    พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร ได้เป็นผู้นำในการตั้งเมืองอุดรธานี โดยได้ชักชวน ข้าราชการ พ่อค้า และประชาชนจัดพิธี ณ สนามกลางเมืองอุดรธานี เมื่อวันที่ ๓๑ มีนาคมร.ศ.๑๒๖ (พ.ศ. ๒๔๕๐) โดยอาราธนาพระสงฆ์ ๕๐ รูปเจริญพระพุทธมนต์ที่ปะรำกลางเมืองอุดรธานี ต่อมาในวันที่๑ เมษายน ร.ศ.๑๒๗ (ซึ่งเป็นวันขึ้นปีใหม่ในสมัยนั้น) ตอนเช้าถวายอาหารบิณฑบาด และเครื่องไทยธรรมแก่พระสงฆ์๕๐ รูป แล้วจึงได้อ่านประกาศตั้งเมืองที่ปะรำพิธี พร้อมด้วยข้าราชการ ทหาร พลเรือน ตลอดจนกำนัน ผู้ใหญ่บ้านและประชาชนทั้งหลาย เมื่ออ่านประกาศเสร็จแล้วพระสงฆ์สวดชยันโตแคนวง และ พิณพาทย์ ได้บรรเลงเพลงสรรเสริญและพระบารมี แล้วโห่ไชโย ๓ ครั้ง กระทำอยู่ ๓ วัน พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตรและข้าราชการรวมทั้งประชาชน ได้บริจาคเงินรวมทั้งสิ้น จำนวน ๘๒๗ บาท พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตรบริจาค ๑๗๐ บาท พระยาสุนทรฯ ข้าหลวงเมืองนครพนมบริจาค ๓๕ บาท พระยาพิไสยสรเดช นายอำเภอโพนพิสัย ๑๐ บาท หลวงบริรักษ์ ข้าหลวงคลังเมืองอุดรธานี บริจาค๒๐ บาท ส่วนข้าราชการภารโรงบริจาคลดหลั่นกันไปตั้งแต่ ๕ บาทจนถึง ๑ บาท เช่น นายทอง ภารโรงเมืองอุดรธานี บริจาค๕ บาท นายผอง เสมียนเมืองอุดรธานี บริจาค ๑ บาท เป็นต้น

    พระยาศรีสุริยราชวรานุวัดรรับราชการดำแหน่งสมุหเทศาภิบาลมณฑลอุดรจนถึง พ.ศ.๒๔๕๕ ก็ถึงแก่อนิจกรรมท่านเป็นผู้ที่สร้างความเจริญให้แก่จังหวัดอุดรธานีเป็นอย่างมากจึงมีอนุสรณ์เป็นสิ่งก่อสร้างตามนามของท่านหลายอย่าง เช่น วัดโพธิสมภรณ์ และถนนโพธิ์ศรี เป็นต้น นามของท่านจึงเป็นที่รู้จักและเรียกติดปากกันว่า "พระยาโพธิ" มาจนถึงปัจจุบัน