: สารานุกรมวัฒนธรรมไทย

กวนอิม

เจ้าแม่กวนอิม คนจีนเรียกว่ากวนหยิน ทรงเป็นพระโพธิสัตว์ที่สำคัญที่สุดองค์หนึ่งของพระพุทธศาสนาฝ่ายมหายานในภาษาสันสกฤตเรียกว่า "ปัทมปาณิ" ซึ่งแปลว่า ผู้มีดอกบัวอยู่ในมือ คนจีนถือว่าเจ้าแม่กวนอิมทรงเป็นพระผู้สังเกตหรือพระผู้ทรงตั้งใจที่จะทรงฟังต่อเสียงต่างๆ เช่น ทรงได้ยินผู้สวดมนต์ถึงพระองค์เสมอ เจ้าแม่กวนอิมทรงเป็นเทวีแห่งความเมตตา บางครั้งจะทรงฉลององค์ด้วยชุดสีขาวและทรงอุ้มเด็กไว้ในอ้อมแขนของพระองค์ พระองค์ทรงเป็นที่บูชาเช่นเดียวกับพวกพุทธศาสนิกชนฝ่ายมหายานบูชาพระอวโลกิเตศวรเพราะทรงเป็นภาคหนึ่งของพระอวโลกิเตศวรนั่นเอง การนี้มีเฉพาะในจีนเท่านั้น มีคำที่เรียกเจ้าแม่กวนอิมหรือพระอวโล-กิเตศวรด้วยพระนามต่าง ๆ เช่น "พระผู้ทรงมีเมตตาอันยิ่งใหญ่" "พระผู้ปกป้องจากความเศร้า" "พระผู้ปกป้องจากศัตรูทั้งปวง" "พระผู้มีพันกรพันเนตร" เป็นต้น

ในงานศิลปะนั้นจากต้นคริสต์ศตวรรษที่ ๑๒ เป็นต้นมาเจ้าแม่กวนอิมก็แสดงองค์เป็นบุรุษในระยะหลังจึงหันกลับไปนิยมสร้างเจ้าแม่กวนอิมในภาคสตรีอีก ปกติแล้วเป็นที่รู้จักกันว่าทรงเป็นเทวีแห่งทะเลใต้หรือหมู่เกาะอินเดีย ซึ่งว่าเปรียบเทียบได้กับพระแม่มารีผู้บริสุทธิ์ของคาทอลิก

ทางภาคใต้ก็ปรากฏว่าได้พบรูปเจ้าแม่กวนอิมที่เก่าที่สุดสมัยราชวงศ์ถัง ค.ศ.๖๑๘-๙๐๗ เป็นรูปลักษณะคล้ายพระพิมพ์ทำด้วยสำริดกาไหล่ทอง น่าเสียดายที่พระเศียรขาดหายไป เจ้าแม่กวนอิมนี้พบที่บริเวณอำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลา ปัจจุบันจัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติสงขลา นอกจากนี้จะพบว่าในภาคใต้ทั่วไปผู้ที่มีเชื้อสายจีนจะมีแท่นบูชาเจ้าแม่กวนอิมเป็นพิเศษเฉพาะอีกแท่นหนึ่ง นอกเหนือไปจากแท่นบูชาพระพุทธรูป และบรรพบุรุษ ซึ่งแท่นบูชานี้จะตั้งพระพุทธรูปอยู่ตรงกลาง และตั้งรูปเจ้าแม่กวนอิมไว้ที่เบื้องหลังขององค์พระ ซึ่งมีฉากอยู่ด้านหน้าจะหันหน้าไปทางประตูด้านทิศเหนือ ถ้าเป็นในวัด รูปเจ้าแม่กวนอิมจะตั้งอยู่ในห้องที่สอง นอกจากพุทธศาสนิกชนที่บูชาแล้วบรรดาพวกที่เลื่อมใสในลัทธิเด๋ก็บูชาด้วย โดยใช้พิธีการและคำสวดเช่นเดียวกับชาวพุทธ ด้วยถือว่าเจ้าแม่กวนอิมทรงคุ้มครองจากอันตรายด้วยความบริสุทธิ์ พระบารมีและเดชานุภาพของพระองค์

รูปแบบของเจ้าแม่กวนอิมที่นิยมทำมากที่สุดเป็นรูปสตรีที่สวยสง่า สวมลูกประคำรอบพระศอ ทรงอุ้มเด็กคนหนึ่งไว้ในวงแขน ทรงมีพระบาทเล็ก ประทับอยู่บนสัตว์ในเทพนิยายคล้ายสิงโตเรียกว่า โห แต่ถ้าจะทรงอยู่ในภาคของพระอวโลกิเตศวรแบบของอินเดีย ก็จะทำเป็นรูปที่มีหลายพระเศียร และมีพระหัตถ์ ๔ หรือ ๑๘ หรือ ๔๐ พระหัตถ์ ด้วยความปรารถนาที่จะทรงช่วยผู้ตกอยู่ในความทุกข์

ในจีนฝ่ายใต้นิยมบูชาเจ้าแม่กวนอิมมากกว่าทางภาคเหนือโดยเฉพาะสตรี และกล่าวว่าหากจะขอพรให้มีบุตรชายให้มีความมั่งคั่ง และขอความคุ้มครองแล้วมักจะไปบูชาในวันที่ ๑๙ ของเดือนยี่ เดือน ๖ และ เดือน ๙