กาวิโลรสสุริยวงษ์ฯ, พระเจ้า (พ.ศ.๒๓๙๙-๒๔๑๓) 

    พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ เจ้าหลวงเชียงใหม่องค์ที่ ๖ เป็นโอรสองค์ที่สองในจำนวน ๕ องค์ของพระเจ้ากาวิละ เดิมชื่อเจ้าสุริยวงษ์ เมื่อได้บวชและลาสิกขาบทแล้วจึงได้ชื่อว่า "เจ้าหนานสุริยวงษ์"

    เมื่อพระเจ้ามโหตรประเทศฯ เจ้าหลวงเชียงใหม่องค์ที่ ๕ ประชวรและถึงแก่พิราลัยในปี พ.ศ.๒๓๙๗ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดฯ ให้มีตราขึ้นมาตั้งให้พระญาอุปราชพิมพิสารว่าราชการเมือง แต่ก็ไม่ปรองดองกับเจ้าน้อยมหาพรหมโอรสองค์แรกของพระเจ้ามโหตรประเทศฯ จนกิตติศัพท์ทราบไปถึงกรุงเทพฯ จึงโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพระยามุขมนตรี (เกษ)กับหลวงวิสูตร์สมบัติขึ้นมาระงับเหตุการวิวาทและปลงพระศพพระเจ้ามโหตรประเทศฯ ด้วย เมื่อจัดการเสร็จแล้วจึงได้พาตัวหนานสุริยวงษ์ โอรสองค์ที่สองของพระเจ้ากาวิละ ซึ่งดำรงตำแหน่งพระญาบุรีรัตน์หรือพระญาเมืองแก้วหรือเจ้ารัตนหัวเมืองแก้วกับเจ้าน้อยมหาพรหม เจ้าหนานสุริยวงษ์ โอรสพระเจ้ามโหดรประเทศฯ และพระญาอุปราชเมืองนครลำปาง ลงไปกรุงเทพฯ

พระองค์ได้ทำนุบำรุงศาสนาและได้ถวายสมบัติแก่พระธาตุศรีจอมทองมากมาย รวมทั้งพระพุทธรูปงาช้างและสลักนี้ด้วย

    ครั้งนั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริว่า เมืองนครเชียงใหม่ นครลำพูนและนครลำปางเป็นเมืองประเทศราช เคยมีเจ้าผู้ครองนครมาก่อน จึงมีพระราชประสงค์จะเปลี่ยนตำแหน่งพระญาเป็นตำแหน่ง "เจ้า" ดังนั้น ใน พ.ศ.๒๓๙๙ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนยศพระญาเมืองแก้วสุริยวงษ์ บุตรของพระเจ้ากาวิละขึ้นเป็น เจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ ดำรงนพีสีนคร สุนทรทศลักษกระเษตร วรฤทธิเดชมหาโยนางคราชวงศาธิบดี เจ้านครเชียงใหม่ ตั้งเจ้าขนานธัมมปัญโญ บุตรพระญาเชียงใหม่คำฝั้นเป็นเจ้าอุปราช ตั้งเจ้าอินทนนท์เป็นเจ้าบุรีรัตน์ (ทรงแก้จากตำแหน่งพระญาเมืองแก้ว) ครั้นเดือน ๑๒ เจ้านครเชียงใหม่ให้เจ้าน้อยหน่อคำ เจ้าน้อยแผ่นฟ้าคุมต้นไม้เงินทองเครื่องราชบรรณาการ ลงไปทูลเกล้าถวาย จึงโปรดฯ ให้ตั้งเจ้าน้อยหน่อคำ บุตรพระญาเชียงใหม่ช้างเผือกเป็นเจ้าราชวงศ์และตั้งเจ้าน้อยแผ่นฟ้าเป็นเจ้าราชภาคินัย เมืองนครเชียงใหม่

    ต่อมาใน พ.ศ.๒๔๐๔ เจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ล่องลงไปเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ณ กรุงเทพมหานคร ครั้งนั้นทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้เลื่อนเป็นพระเจ้านครเชียงใหม่ ซึ่งในสมัยนี้มีผู้เรียกท่านว่า"เจ้าชีวิตอ้าว" เพราะพระองค์ท่านมักจะใช้อำนาจเด็ดขาดโดยเฉพาะเมื่อพิจารณาคดี ถ้าพระองค์ท่านดำรัสว่า "อ้าว" เมื่อใดก็แสดงว่าบุคคลที่มีความผิดนั้น "คอขาด"

พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ เจ้าหลวงเชียงใหม่องค์ที่ ๖

ภาพพระเจ้ากาวิโลรสฯ และแม่เจ้าอุสาห์ พระชายา กระเบื้องเคลือบขนาด ๔ x ๕ เซนติเมตร (จากหนังสือ เจ้าหลวงเชียงใหม่, ๒๕๓๙)

    ๑. เจ้าทิพเกสรหรือเทพไกสร เป็นชายาของพระเจ้าอินทวิชยานนท์ และเป็นมารดาของเจ้าดารารัศมี พระราชชายา

    ๒. เจ้าอุบลวัณณา เป็นยายของเจ้ากาวิละวงศ์