คำประกอบชื่อภูมิศาสตร์ที่กำเนิดขึ้นในท้องถิ่น ส่วนใหญ่บอกลักษณะภูมิประเทศของท้องถิ่น คำเหล่านี้มีหลากหลายสำหรับภูมิประเทศแต่ละแบบ ตามความเข้าใจ แยกแยะของคนในท้องถิ่น บางคำมีความหมายที่เข้าใจกันทั่วไป แต่บางคำเป็นภาษาถิ่นใช้เฉพาะในท้องถิ่นใดท้องถิ่นหนึ่ง ตามลักษณะชาติพันธุ์ของผู้คนในท้องถิ่นนั้นๆ

คำประกอบชื่อภูมิศาสตร์ในภาคกลางที่มีหลากหลายมากที่สุด คือ คำที่แสดงลักษณะทางน้ำ (พบ ๑๕ คำ) และคำที่แสดงลักษณะพื้นที่น้ำท่วมขัง (พบ ๑๘ คำ) เป็นลักษณะเด่นของพื้นที่ราบภาคกลาง คำประกอบชื่อภูมิศาสตร์ที่แสดงลักษณะภูมิประเทศ แบ่งได้ ดังนี้ 

๑. พื้นที่สูง

เขาหรือภูเขา (Mountain)

หมายถึง พื้นที่ที่มีระดับสูงจากบริเวณโดยรอบ ตั้งแต่ ๖๐๐ เมตรขึ้นไป โดยมีส่วนยอดเล็กกว่าส่วนฐานมาก อาจมีความลาดชันแตกต่างกัน เช่น เขาทัพควาย จังหวัดลพบุรี เขาคิชกูฏ จังหวัดจันทบุรี เขาสามร้อยยอด จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ตำบลเขาแหลม จังหวัดลพบุรี ตำบลเขาดิน จังหวัดฉะเชิงเทรา อำเภอเขาย้อย จังหวัดเพชรบุรี ฯลฯ

ผา (Escarpment, Scarp)

หมายถึง ด้านหนึ่งของภูเขาที่มีลักษณะสูงดิ่งจากยอดลงมาเชิงเขา อาจสูงมากหรือน้อยก็เรียก หน้าผา อาจจะลาดเทมาก เรียกว่า ผาชัน ถ้าทำมุม ๙๐ องศากับพื้นดิน ก็เรียก ผาตั้ง เช่น ตำบลผาจุก จังหวัดอุตรดิตถ์ อำเภอท่าผา จังหวัดปราจีนบุรี ฯลฯ

เนิน, โนน, ม่อน (Hill)

หมายถึง พื้นที่ที่มีลักษณะนูนขึ้น มีความสูงจากพื้นที่รอบข้างตั้งแต่ ๑๐๐ เมตร ถึง ๖๐๐ เมตร (บางแห่งเป็นตะกอนดินเคลย์หรือเป็นเถ้าธุลีภูเขาไฟก็มี) เช่น เนินพิศวง จังหวัดตาก ตำบลเนินฆ้อ จังหวัดระยอง อำเภอเนินขาม จังหวัดชัยนาท อำเภอเนินมะปราง จังหวัดพิษณุโลก ฯลฯ ในภาษาลาวใช้คำว่า โนน เช่น ตำบลโนนหมากเค็ง จังหวัดสระแก้ว ตำบลโนนเหล็ก จังหวัดอุทัยธานี ตำบลโนนพลวง จังหวัดกำแพงเพชร ฯลฯ ภาษาเหนือใช้คำว่า ม่อน เช่น บ้านม่อนหัวฝาย จังหวัดอุตรดิตถ์ ภาษาใต้ใช้คำว่า ควน

โคกหรือเขาเตี้ย (Hillock)

หมายถึง พื้นที่ที่มีลักษณะสูงกว่าพื้นที่โดยรอบ แต่มีขนาดเล็กกว่าเนิน เช่น บ้านโคกขาม จังหวัดสมุทรสาคร ตำบลโคกพุทรา จังหวัดอ่างทอง อำเภอโคกสำโรง จังหวัดลพบุรี อำเภอโคกสูง จังหวัดสระแก้ว ฯลฯ

โกรก, โตรก (Gorge)

หมายถึง หุบผาลึกชันและแคบมาก มีหน้าผาชัน ๒ ข้าง มักมีธารน้ำอยู่เบื้องล่าง เช่น อำเภอโกรกพระ จังหวัดนครสวรรค์

๒. พื้นที่ราบ

ลาด (Slope length)

หมายถึง พื้นที่ที่ด้านหน่งสูง ส่วนอีกด้านหนึ่งต่ำกว่า มีลักษณะเอียงขึ้นหรือลงเล็กน้อย แต่ไม่ชัน เช่น ตำบลลาดงา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เขตลาดพร้าว กรุงเทพฯ อำเภอลาดหลุมแก้ว จังหวัดปทุมธานี ฯลฯ

ทุ่ง (Field, Grassland, Tropical Grassland)

หมายถึง บริเวณพื้นที่ดินหรือที่ราบกว้างใหญ่ พืชพรรณธรรมชาติส่วนใหญ่เป็นหญ้า อาจมีต้นไม้พุ่ม ขึ้นปะปนอยู่บ้าง มีฝนตกเล็กน้อย ไม่แล้งเป็นทะเลทราย แต่แห้งแล้งประมาณครึ่งปี อาจใช้ปลูกหญ้าเพื่อเลี้ยงสัตว์หรือเพาะปลูก เช่น ทุ่งลาดหญ้า จังหวัดกาญจนบุรี ทุ่งภูเขาทอง จังหวัดพระนครศรีอยุธยา บ้านทุ่งโปร่ง จังหวัดชัยนาท ตำบลทุ่งยั้ง จังหวัดอุตรดิตถ์ เขตทุ่งครุ กรุงเทพฯ ฯลฯ

มาบ (Swamp)

หมายถึง ที่ลุ่มน้ำขัง บริเวณพื้นที่ที่มีน้ำขังตลอดเวลา แม้ในหน้าแล้ง ระดับน้ำยังอยู่เหนือผิวดิน พืชพรรณธรรมชาติที่ขึ้นปกคลุมส่วนใหญ่เป็นพวกกก และมีไม้เนื้อแข็งบ้าง เช่น ตำบลมาบโป่ง จังหวัดชลบุรี ตำบลมาบตาพุด จังหวัดระยอง ฯลฯ

พรุ

หมายถึง ที่ลุ่มสนุ่น บริเวณที่ลุ่มชื้นแฉะมีสนุ่น คือ ซากผุพังของพืชพรรณทับถมอยู่มาก 

๓. พื้นที่น้ำท่วมขัง

แอ่ง

หมายถึง พื้นที่รับน้ำบริเวณหนึ่งซึ่งล้อมรอบด้วยสันปันน้ำ ประกอบด้วยแม่น้ำอย่างน้อย ๑ สายและสาขาที่ไหลลงมารวมกัน เช่น แอ่งโคราช แอ่งสกลนคร บางครั้งใช้คำว่า ลุ่มน้ำ เช่น ลุ่มน้ำเจ้าพระยา หมายรวมถึงพื้นที่ ๒ ฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาและต้นน้ำสาขาที่น้ำไหลลงสู่แม่น้ำเจ้าพระยา

ตลุก, ปลัก

หมายถึง แอ่งน้ำเล็กๆ กลางทุ่งนา ปริมาณน้ำขึ้นกับปริมาณน้ำฝน ในหน้าแล้งอาจแห้งขอดหรือมีน้ำเพียงเล็กน้อย สัตว์เลี้ยงเช่นควายชอบลงไปแช่คลายร้อน เช่น ตำบลตลุกกลางทุ่ง จังหวัดตาก ฯลฯ

หนอง

หมายถึง แอ่งน้ำขนาดเล็กและตื้น มักปรากฏอยู่ตามทุ่งนาหรือป่ารกชัฏ ไม่มีการดูแล ทำให้วัชพืชน้ำขึ้นปกคลุม พงหญ้าขึ้นตามขอบๆ ดูรกรุงรัง เช่น หนอง สาหร่าย จังหวัดสุพรรณบุรี หนองโสน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ตำบลหนองพลับ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ตำบลหนองแม่ไก่ จังหวัดอ่างทอง อำเภอหนองแค จังหวัดสระบุรี เขตหนองจอก กรุงเทพฯ ฯลฯ

บ่อ

หมายถึง แอ่งน้ำที่มักเกิดจากการขุดลงไปในดิน มีขนาดเล็กกว่าบึงหรือสระ อาจใช้เพื่อการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ บางแห่งขุดลึกเพื่อสูบน้ำขึ้นมาใช้ เรียกบ่อน้ำบาดาล อาจเป็นน้ำเค็มเพื่อทำเกลือ เรียกบ่อเกลือ บางแห่งมีแร่ เรียกบ่อแร่ เช่น บ่อพรานล่าเนื้อ จังหวัดสระบุรี บ่อพระแสง-บ่อพระขรรค์ จังหวัดอุตรดิตถ์ ตำบลบ่อกรุ จังหวัดสุพรรณบุรี อำเภอบ่อไร่ จังหวัด ตราด ฯลฯ

หล่ม (Well)

พื้นดินที่มีรูหรือหลุมลึก ถ้ามีน้ำขังอยู่ เรียกบ่อน้ำ ถ้าเป็นปล่องลึกลงใต้ดินอาจมีน้ำมันหรือก๊าซ ถ้ามีโคลนจึงเรียกว่า หล่ม อาจมีขนาดตื้นหรือลึกต่างกันไป เช่น อำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์

สระ

หมายถึง แอ่งน้ำทั้งที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติหรือขุดขึ้น มีขนาดเล็กกว่าทะเลสาบ มักไม่มีทางน้ำธรรมชาติไหลลงมา มีการเคลื่อนไหวของระดับน้ำน้อยหรือไม่มีเลย สระที่มนุษย์ขุดมักมีวัตถุประสงค์ต่างกัน จึงเรียกต่างกัน ได้แก่ สระน้ำในสวน เป็นต้น เช่น ตำบลสระแจง จังหวัดสิงห์บุรี ตำบลสระกระโจม จังหวัดสุพรรณบุรี จังหวัดสระแก้ว ฯลฯ

บึง กุด

หมายถึง บริเวณที่มีน้ำขังอยู่ตามธรรมชาติตลอดปี มักมีทางน้ำไหลลง แต่อาจไม่มีทางน้ำไหลออก ถ้ามีทางน้ำไหลออกต้องมีการสร้างฝายหรือประตูน้ำเพื่อเก็บกักน้ำ บึงแต่ละแห่งมักมีระบบนิเวศเฉพาะ มีความหลากหลายทางชีวภาพ ทั้งพืชน้ำ สัตว์น้ำ รวมทั้งนกอพยพตามฤดูกาล เช่น บึงบรเพ็ด จังหวัดนครสวรรค์ บึงฉวาก จังหวัดสุพรรณบุรี บึงสีไฟ จังหวัดพิจิตร ตำบล บึงนคร จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ อำเภอจอมบึง จังหวัดราชบุรี ฯลฯ ในภาษาลาวใช้คำว่า กุดกับบึง หรือลำน้ำที่มีปลายด้วนซึ่งเป็นทางน้ำรูปโค้งที่ถูกตัดขาดจากทางน้ำสายหลัก เนื่องจากกระแสน้ำที่ไหลแรงกัดเซาะตลิ่งด้านหนึ่งจนทำให้ทางน้ำเป็นแนวตรง น้ำไม่ไหลทางเดิมที่เป็นรูปโค้ง จึงเรียกทางน้ำที่ถูกตัดขาดว่า ทะเลสาบรูปแอกวัวหรือรูปเกือกม้า เช่น ตำบลกุดนกเปล้า จังหวัดสระบุรี

ห้วง (น้ำ)

ใช้คู่กับคำว่าน้ำ เป็นห้วงน้ำ หมายถึง แอ่งน้ำ หรือบริเวณที่มีน้ำมาก น้ำลึก นิยมใช้ตั้งชื่อสถานที่ที่มีน้ำมาก เช่น ตำบลห้วงน้ำขาว จังหวัดตราด ฯลฯ

วัง

หมายถึง แหล่งน้ำที่กว้างใหญ่ เช่น ตำบลวังชมพู จังหวัดเพชรบูรณ์ อำเภอวังน้ำเย็น จังหวัดสระแก้ว

อ่าง

หมายถึง แอ่งน้ำที่สร้างขึ้นเพื่อเก็บกักน้ำ มักมีขนาดใหญ่ โดยเลือกบริเวณที่มีลักษณะภูมิประเทศที่เป็นแอ่งหรือหุบเขา แล้วสร้างเขื่อนด้วยดิน หินหรือคอนกรีตกั้นทางน้ำไม่ให้ไหลออก สามารถเก็บน้ำไว้ได้ในปริมาณมาก เพื่อบริโภคอุปโภค การเกษตรหรือผลิตกระแสไฟฟ้า ในอีกความหมายหนึ่ง หมายถึง ที่ลุ่มเหมือนอ่างน้ำขนาดใหญ่ เช่น จังหวัดอ่างทอง ประวัติ เขียนไว้ว่า เป็นแอ่งที่ลุ่มเหมือนอ่างน้ำบริเวณกว้าง ตำบลอ่างทอง จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ตำบลอ่างหิน จังหวัดราชบุรี ฯลฯ

๔. พื้นที่บกที่เชื่อมติดกับพื้นน้ำ

ตลิ่ง (Bank)

หมายถึง พื้นที่ติดกับแม่น้ำลำธารหรือทะเลสาบ เช่น แขวงตลิ่งชัน กรุงเทพฯ ตำบลตลิ่งชัน อำเภอเมือง จังหวัดสุพรรณบุรี ฯลฯ

ท่า (Harbour, Haven)

หมายถึง บริเวณฝั่งน้ำที่เกิดขึ้นโดยธรรมชาติ หรือปรับปรุงก่อสร้างขึ้น เพื่อให้เป็นที่จอดทอดสมอเรือ อาจใช้วัสดุต่างๆ สร้างกำบังให้ปลอดภัยจากลมพายุ ตลอดจนอำนวยความสะดวกต่างๆ  แก่เรือที่เข้ามาเทียบท่า เช่น ตำบลท่าข้าม จังหวัดสิงห์บุรี ตำบลท่าพี่เลี้ยง จังหวัดสุพรรณบุรี อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี ฯลฯ

หาด (Beach)

หมายถึง พื้นที่ระหว่างแนวน้ำขึ้นกับน้ำลง มีลักษณะเป็นแถบยาวไปตามริมฝั่ง เกิดเนื่องจากการกระทำของคลื่นและกระแสน้ำในทะเล ทะเลสาบหรือแม่น้ำ เช่น หาดบางแสน จังหวัดชลบุรี หาดเจ้าสำราญ จังหวัดเพชรบุรี หาดสองสลึง จังหวัดพิษณุโลก ตำบลหาดขาม จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ตำบลหาดเล็ก จังหวัดตราด ฯลฯ

ดอน (Flat)

หมายถึง หาดที่มีลักษณะราบ ซึ่งจะปรากฏให้เห็นเมื่อน้ำลดต่ำลง เช่น ดอนหอยหลอด จังหวัดสมุทรสงคราม ดอนหวาย จังหวัดนครปฐม ตำบลดอนตาล จังหวัดสุพรรณบุรี ตำบลดอนยายหอม จังหวัดนครปฐม อำเภอดอนพุด จังหวัดสระบุรี ฯลฯ

แหลม (Cape)

หมายถึง ส่วนใดส่วนหนึ่งของแผ่นดินที่ยื่นออกไปในน้ำ เช่น ตำบลแหลมงอบ จังหวัดตราด อำเภอแหลมสิงห์ จังหวัดจันทบุรี อำเภอบ้านแหลม จังหวัดเพชรบุรี ฯลฯ

อ่าว (Gulf)

หมายถึง ส่วนของทะเลหรือมหาสมุทรที่ล้ำเข้าไป ทำให้มีแนวชายฝั่งค่อนข้างยาว เช่น ตำบลอ่าวใหญ่ จังหวัดตราด ฯลฯ

ชะวาก (Estuary)

หมายถึง ฝั่งทะเลที่เว้าเป็นช่องเข้าไปยังปากแม่น้ำ และน้ำจืดไหลเข้ามาปะทะแล้วผสมกลมกลืนกับน้ำเค็ม มักจะหมายถึงบริเวณส่วนล่างของปากแม่น้ำตอนที่น้ำจืดและน้ำเค็มเข้าผสมกัน หรือบริเวณก้นอ่าวต่างๆ ที่แม่น้ำหลายสายไหลลง และอิทธิพลของน้ำทะเลทำให้น้ำเค็มเข้าไปผสมกับน้ำจืดในอ่าวนั้นได้ เช่น บ้านชะวากยาว จังหวัดนครนายก ฯลฯ

เกาะ (Island)

หมายถึง ส่วนของแผ่นดินที่มีน้ำล้อมรอบโดยตลอดและมีขนาดเล็กกว่าแผ่นดิน เช่น เกาะสีชัง จังหวัดชลบุรี ตำบลเกาะช้าง จังหวัดตราด ตำบลเกาะขวาง จังหวัดจันทบุรี ฯลฯ

๕. ทางน้ำธรรมชาติ

ซับ, ซ้ำ

ในเชิงภูมิศาสตร์ใช้ว่า น้ำซับ หมายถึง น้ำที่ซึมออกมาจากพื้นดินบริเวณต้นน้ำลำธารแล้วไหลลงสู่ธารน้ำที่ต่ำลงไป ปริมาณน้ำซับมากแสดงถึงความชุ่มชื้นของดินที่มีพืชหรือป่าไม้ปกคลุมร่มรื่น เช่น ตำบลซับมะกรูด จังหวัดสระแก้ว ภาษาลาวใช้ว่า ซ้ำ เช่น ตำบลซ้ำผักแพว จังหวัดสระบุรี ฯลฯ

ลำ (Stream)

หมายถึง ทางน้ำทั่วไปที่มีน้ำไหลผ่าน ใช้คู่กับคำที่เกี่ยวกับน้ำ เช่น ลำน้ำ ลำธาร ลำคลอง หมายถึง ทางน้ำ อาจมีขนาดต่างๆ กัน เช่น ตำบลลำนารายณ์ จังหวัดลพบุรี ฯลฯ

พุ

หมายถึง อาการของน้ำที่ผุดขึ้นมา เช่น น้ำร้อนพุขึ้นมา เช่น พุท้องช้าง จังหวัดกาญจนบุรี

ห้วย

หมายถึง ทางน้ำขนาดเล็กๆ แคบๆ แต่มีขนาดใหญ่กว่าลำธาร ไหลออกสู่แม่น้ำหรือฝั่งทะเล เช่น ห้วยลึก จังหวัดตราด ตำบลห้วยคันแหลน จังหวัดอ่างทอง ตำบลห้วยขมิ้น จังหวัดสุพรรณบุรี ตำบลห้วยชั้น จังหวัดสิงห์บุรี ฯลฯ

บาง

ที่ไหลขึ้นลงตามระดับน้ำ หมายถึง ทางน้ำเล็กๆ ในแม่น้ำลำคลองหรือทะเล มักใช้นำหน้าหมู่บ้านหรือตำบลที่อยู่หรือเคยอยู่ริมน้ำหรือในบริเวณที่เคยเป็นทางน้ำเล็กๆ มาก่อน เช่น ตำบลบางกุ้ง จังหวัดสุพรรณบุรี ตำบลบางปลากด จังหวัดอ่างทอง ฯลฯ

คลอง (Canal)

หมายถึง ทางน้ำที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ มักมีขนาดเล็กกว่าแม่น้ำ บางครั้งขุดขึ้นเพื่อเชื่อมทางน้ำ ๒ สาย หรือขุดเพื่อวัตถุประสงค์อื่น เป็นการส่งน้ำไปยังแหล่งที่ต้องการ เช่น คลองชลประทานส่งน้ำเข้าที่นา ที่สวน คลองประปาส่งน้ำเข้าโรงกรองน้ำ เช่น ตำบลคลองวาฬ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ตำบลคลองวัว จังหวัดอ่างทอง อำเภอคลองหาด จังหวัดสระแก้ว เขต คลองเตย กรุงเทพฯ ฯลฯ

แคว

หมายถึง ลำน้ำที่ไหลมารวมกับลำน้ำอีกสายหนึ่ง ซึ่งมีขนาดใหญ่พอๆ กัน เช่น แควน้อย แควใหญ่ แม่น้ำหรือลำธารสายเล็กที่ไหลงสู่แม่น้ำหรือลำธารสายใหญ่ เช่น แควป่าสัก ฯลฯ 

แม่น้ำ

หมายถึง ทางน้ำขนาดใหญ่กว่าลำธาร ได้รับน้ำจากลำธารไหลลงมารวมกัน แล้วไหลลงสู่ทะเล หรือ มหาสมุทร ทำให้มีการเคลื่อนที่เป็นลักษณะของน้ำขึ้นและน้ำลง บางแห่งมีตะกอนทับถม บางแห่งมีการกัดเซาะ ถ้ากระแสน้ำแรงอาจทำให้ลักษณะภูมิประเทศเปลี่ยนแปลงไป บริเวณรอยต่อทะเลหรือมหาสมุทร ทำให้คุณภาพน้ำเปลี่ยนเป็นน้ำกร่อย และบริเวณปากอ่าวอาจมีลักษณะภูมิประเทศที่เรียกว่า ดินดอนสามเหลี่ยม (Delta) เช่น แม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำแม่กลอง ฯลฯ

แก่ง (Rapids)

หมายถึง ช่วงของธารน้ำที่ตื้นและมีน้ำไหลเชี่ยว เนื่องจากท้องน้ำมีความลาดเทเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง หรือมีแนวหินขวางพื้นท้องน้ำ เช่น ตำบลแก่งคอย จังหวัดสระบุรี อำเภอแก่งหางแมว จังหวัดจันทบุรี ฯลฯ

คุ้ง (Meander River Bend)

หมายถึง ส่วนโค้งของทางน้ำที่อยู่ตรงข้ามกับส่วนแหลม อาจเกิดจากการกัดเซาะของน้ำจนเป็นรูปโค้ง หากกระแสน้ำแรงก็ยิ่งกัดเซาะมากขึ้น บางแห่งโค้งจนเป็นรูปกลม น้ำที่พัดผ่านเข้าไปจะออกมาเป็นลักษณะของน้ำวน เช่น ที่ตำบลคุ้งน้ำวน จังหวัดราชบุรี บางแห่งมีเกาะอยู่หน้าคุ้ง ถ้ามีตะกอนทับถมจนเชื่อม เกาะที่เรียกว่าสันดอนเชื่อมเกาะ (Tombolo) ปิดทาง น้ำเข้าหรือออกด้านหนึ่ง จะกลายเป็นอ่าวเปิดเป็นรูป โค้งลึกเข้าไปในชายฝั่งทะเล (Embayment) เช่น อ่าวคุ้งกระเบน จังหวัดจันทบุรี

วุ้ง

หมายถึง บริเวณทางโค้งของแม่น้ำลำธารที่อาจเกิดจากโครงสร้างทางธรณี หรือเกิดจากการกัดเซาะของน้ำตามธรรมชาติ บางทีเรียก คุ้งน้ำ มีลักษณะคด โค้ง (มีการใช้คำว่า ชะวุ้ง หมายถึง เป็นคุ้ง เป็นโค้ง) เช่น วุ้งสุทธาวาส ตำบลทุ่งคลี จังหวัดสุพรรณบุรี

เวิ้ง

หมายถึง ทางน้ำหรือตลิ่งข้างหนึ่งที่มีลักษณะเว้าเข้าไป มักใช้คำว่า เว้าเป็นเวิ้งเข้าไป อาจใช้กับลักษณะภูมิประเทศที่เปิดกว้างเข้าไปข้างใน เช่น ถ้ำ ที่ปากถ้ำแคบกว่าภายใน

แพรก

หมายถึง ทางแยกของลำน้ำ เช่น ตำบลปากแพรก จังหวัดกาญจนบุรี ตั้งอยู่บริเวณทางแยกแควใหญ่และแควน้อย (ถ้าเป็นทางแยกบนบกเรียก "แพร่ง")

สบ

หมายถึง บริเวณที่แม่น้ำตั้งแต่ ๒ สายขึ้นไปมาบรรจบกัน เช่น สามสบ คือบริเวณที่ห้วยซองกะเลีย แม่น้ำรันตี และแม่น้ำบีคี่ใหญ่ รวม ๓ สาย มาสบกัน แล้วไหลลงสู่แม่น้ำแควน้อย

๖. ทางน้ำที่สร้างขึ้น

ราง

หมายถึง ร่องที่ขุดเป็นทางสำหรับให้น้ำไหล ใช้คู่กับคำว่า ลำ เป็น ลำราง หมายถึง ทางน้ำขนาดเล็ก อาจเป็นทางน้ำทิ้ง และมักไม่มีการดูแลให้สะอาด เช่น ตำบลรางบัว จังหวัดราชบุรี ฯลฯ

คู

หมายถึง ทางน้ำที่ขุดขึ้นจากฝีมือมนุษย์ มีวัตถุประสงค์เพื่อให้น้ำไหลไปทางที่ต้องการ เช่นคูสวน หรือเพื่อแสดงว่าเป็นขอบเขตพื้นที่ เช่นคูเมือง อาจมีกำแพงอยู่ด้านในอีกชั้นหนึ่ง ซึ่งเป็นคติการสร้างเมือง หรือชุมชนสมัยทวารวดี เช่น ตำบลคูบัว จังหวัดราชบุรี ฯลฯ

๗. ทางบก

แพร่ง

หมายถึง ทางแยกหรือถนนที่มีทางแยก มักเป็นลักษณะทางสามแยกขึ้นไปเรียกกันว่า ทางสามแพร่ง เช่น แพร่งนรา กรุงเทพฯ หมายถึง ทางแยกที่ถนนอัษฎางค์ตัดกับถนนตะนาว ที่เรียกกันแต่โบราณว่า สามแพร่ง ซึ่งประกอบด้วยแพร่งภูธร แพร่งสรรพศาสตร์ และแพร่งนรา แพร่งภูธรเดิมเป็นที่ตั้งวังของกรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์ แพร่งสรรพศาสตร์เดิมเป็นที่ตั้งวังของกรมหลวงสรรพสาสตรศุภกิจ ส่วนแพร่งนรา เดิมเป็นที่ตั้งวังของกรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ (ต้นราชสกุลวรวรรณ) พระราชโอรสในรัชกาลที่ ๕ และเจ้าจอมมารดาเขียน แพร่งขาหยั่ง จังหวัดจันทบุรี

๘. พื้นที่ป่า

ป่า (Forest)

หมายถึง บริเวณที่ปกคลุมด้วยพรรณไม้ ชนิดของพรรณไม้ขึ้นอยู่กับความแตกต่างของสภาพดินและภูมิอากาศ ป่าไม้ในประเทศไทยแบ่งออกเป็นประเภทใหญ่ๆ ได้ ๒ ประเภท คือ ป่าดิบและป่าผลัดใบ โดยทั่วไปป่า หมายถึง ที่ที่มีต้นไม้ต่างๆ ขึ้นมา เช่น ตำบลป่ามะคาบ จังหวัดพิจิตร ตำบลบางป่า จังหวัดราชบุรี ตำบลนาป่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ฯลฯ

ชาก

หมายถึง ป่าละเมาะ เป็นคำภาษาถิ่นนิยมใช้ในเขตจังหวัดระยอง จันทบุรี และตราด เช่น ชากโดน ชากพง อำเภอแกลง จังหวัดระยอง ชากบก อำเภอบ้านค่าย จังหวัดระยอง

ดง, ไพร (Grove)

หมายถึง บริเวณที่มีต้นไม้ขึ้นรวมเป็นกลุ่ม อาจขึ้นเองตามธรรมชาติหรือปลูกไว้ก็ได้ เช่น ดงกล้วย ดงอ้อย ดงตาล บ้านในดง จังหวัดเพชรบุรี ตำบลดงมะรุม จังหวัดลพบุรี ตำบลดงละคร จังหวัดนครนายก ฯลฯ

พง

หมายถึง บริเวณที่มีต้นไม้ขึ้นตามธรรมชาติเป็นกลุ่ม มักหมายถึงหญ้าและไม้พุ่มเล็กที่ขึ้นอย่างไม่มีระเบียบ เช่น ตำบลพงศึก จังหวัดกาญจนบุรี ตำบลพงสวาย จังหวัดราชบุรี ฯลฯ

โป่ง

หมายถึง พื้นดินที่มีเกลือสินเธาว์ผุดเกรอะกรังอยู่ ป่าหรือดินที่มีโป่ง เรียกว่า ป่าโป่ง ดินโป่ง เรียกลักษณะที่นั่งห้างคอยยิงสัตว์ที่มากินดินโป่งว่า นั่งโป่งป่ง ก็ว่า เรียกพื้นดินที่มีน้ำผุดพุขึ้นมาว่า โป่งน้ำ น้ำที่พุ่งขึ้นมาจากใต้ดิน อุณหภูมิสูงระหว่าง ๔๐ - ๘๘ องศาเซลเซียส มักมีแร่กำมะถันผสมอยู่ อาจเป็นต้นน้ำลำธาร บริเวณเขาหินปูนหรือแอ่งที่เป็นดินโป่งมาก่อน จึงมีแร่ธาตุที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตของสัตว์ บางครั้งใช้เรียกน้ำที่มีอุณหภูมิสูงที่ผุดขึ้นมาจากใต้พื้นดินว่า โป่งน้ำร้อน นิยมแช่รักษาโรคผิวหนังหรือคลายกล้ามเนื้อให้หายปวดเมื่อย เช่น อำเภอโป่งน้ำร้อน จังหวัดจันทบุรี อำเภอบ้านโป่ง จังหวัดราชบุรี

๙. พื้นที่รอยต่อ

ช่อง (Pass)

หมายถึง ช่องทางระหว่างทิวเขาที่ใช้เป็นเส้นทางติดต่อถึงกัน อาจเรียกว่า ช่องเขาหรือด่าน เช่น ด่านเจดีย์สามองค์ อำเภอช่องกุ่ม จังหวัดสระแก้ว ตำบลช่องสะแก จังหวัดเพชรบุรี 

ปาก (Gate)

หมายถึง หุบเขาหรือช่องเขาที่อยู่ตรงหน้าผา หรืออยู่ระหว่างภูเขาทิวเขาหรือเทือกเขาที่อยู่ประชิดกัน เป็นต้นทางสำหรับเข้าออก เช่น อำเภอปากท่อ จังหวัดราชบุรี ฯลฯ

รายการอ้างอิง

อักขรานุกรมภูมิศาสตร์ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน. พิมพ์ครั้ง ที่ ๒. กรุงเทพฯ : ราชบัณฑิตยสถาน, ๒๕๒๐ - ๒๕๒๒.