หนองบัวลำภู, เมือง

หนองบัวลำภู เป็นสถานที่สำคัญมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงกล่าวไว้ในพระนิพนธ์เรื่อง ประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราชไว้ตอนหนึ่งว่า

"ปีจอ พ.ศ. ๒๑๑๗ ได้ข่าวไปถึงเมืองหงสาวดีว่า พระเจ้าไชยเชษฐา เมืองล้านช้างไปดีเมืองญวนเลยเป็นอันตรายหายสูญไปและที่เมืองล้านช้างเกิดชิงราชสมบัติกันพระเจ้าหงสาวดีเห็นได้ทีก็ยกกองทัพหลวงไปตีเมืองเวียงจันทน์ ครั้งนั้นตรัสสั่งมาให้ไทยยกกองทัพไปสมทบด้วย สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชกับสมเด็จพระนเรศวรเสด็จไปเองทั้ง ๒ พระองค์ เวลานั้นสมเด็จพระนเรศวรพระชันษาได้ ๑๙ ปี เห็นจะได้เป็นตำแหน่งเช่นเสนาธิการทัพ แต่เมื่อยกไปถึง หนองบัวด่านของเมืองเวียงจันทน์ เผอิญสมเด็จพระนเรศวรไปประชวรออกทรพิษ พระเจ้าหงสาวดีทรงทราบ ก็ตรัสอนุญาตให้กองทัพไทยกลับมามิต้องรบพุ่ง"

จากประวัติที่กล่าวถึงสมเด็จพระนเรศวรมหาราชได้เสด็จมาประทับแรมบริเวณหนองบัวนี้เอง จึงได้มีการสร้างศาลสมเด็จพระนเรศวรและอนุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราชประดิษฐานไว้ริมหนองบัวฝั่งตะวันออกมาจนกระทั่งทุกวันี้

หนังสือประวัติศาสตร์ลาว เรียบเรียงโดยมหาสิลาวีรวงส์ สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ จัดพิมพ์(๒๕๓๕) ได้กล่าวไว้ว่า "ปี พ.ศ.๒๓๐๒ (ค.ศ.๑๗๕๔)พระวรปิตา (หรือพระวอ พระตา) เป็นเสนาบดีผู้ใหญ่ ได้มีความขัดแย้งกันกับพระเจ้าสิริบุญสาร (เจ้าองค์บุญหรือบุญสาร)ได้พาเอาไพร่พลและญาติพี่น้องของตนประมาณ ๕ หมื่นคนอพยพหนีจากเวียงจันทน์ไปตั้งแข็งเมืองอยู่ที่หนองบัวลำภูได้ประกาศตนเป็นอิสระไม่ขึ้นกับเวียงจันทน์ แล้วสร้างเมืองบริเวณหนองบัว เรียกว่า "นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน"หรือเมืองหนองบัวลุ่มภู ซึ่งหมายถึงเมืองที่มีป้อมปราการแข็งแรงแน่นหนา ตั้งอยู่บริเวณที่ลุ่มริมหนองบัว" ต่อมาหลวงราชโภชไนยได้แยกกำลังออกจากเมืองหนองบัวลุ่มภูไปตั้งอยู่ใกล้น้ำก่ เรียกว่า เมืองผ้าขาวพันนา มีจำนวนพลหมื่นเศษ และท้าวนาม (คัชนาม) แยกไปตั้งเมืองภูเวียงมีจำนวนพลหมื่นเศษเช่นเดียวกัน

ฝ่ายพระเจ้าสิริบุญสารทรงขัดเคือง จึงแต่งกองทัพไปรบกับพระวอ พระตา การรบติดพันอยู่ประมาณ ๓ ปี ในที่สุดพระตาตายในที่รบ พระวอกับท้าวฝ่ายหน้า ท้าวคำผง ท้าวทิดพรหม ผู้เป็นบุตรพระตา และท้าวทิดก่ำบุตรพระวอ จึงพาไพร่พลแตกหนีอพยพลงไปตั้งอยู่ที่ดอนมดแดง (ใกล้กับตัวจังหวัดอุบลราชธานีปัจจุบัน) ซึ่งเป็นเขตแดนเมืองนครจำปาศักดิ์ในขณะนั้น เมืองหนองบัวลุ่มภูจึงกลายเป็นเมืองร้างตั้งแต่ประมาณปี พ.ศ.๒๓๑๓ เป็นต้นมา เมื่อคราวเกิดกบฏเจ้าอนุวงศ์เวียงจันทน์ในปี พ.ศ.๒๓๖๙ เจ้าอนุวงศ์ได้นำกองทัพเข้ายึดเมืองนครราชสีมา พอทราบข่าวว่ากองทัพไทยได้ยกทัพใหญ่มาดีกองทัพลาว เจ้าอนุวงศ์จึงถอยทัพไปตั้งที่หนองบัวลำภู และได้สู้รบกับกองทัพไทยอยู่ที่หนองบัวลำภูเป็นสามารถ ก่อนที่จะถอยหนีไปยังเวียงจันทน์

ครั้นถึงรัชกาลที่ ๔ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้โปรดเกล้าฯ ให้ยกบ้านหนองบัวลุ่มภูเป็นเมืองกุมุทาสัยหรือกมุทาสัย ขึ้นกับเมืองหนองคาย เจ้าเมืองมีบรรดาศักดิ์ที่ พระวิชโยคมกมุทเขตร เมื่อเจ้าเมืองกมุทาสัยถึงแก่อนิจกรรมในปี พ.ศ.๒๔๑๗ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ท้าวจันทกุมาร บุตรราชวงศ์คนเก่า เป็นพระวิชโยคมกมุทเขตรครองเมืองกมุทาสัย (เอกสารสมัยรัชกาลที่ ๕ เรียกว่า เมืองกมุทาสัยบุรีรมย์)

ต่อมาในปี พ.ศ.๒๔๓๓ ได้มีสารตราโปรดเกล้าฯ ให้จัดราชการหัวเมืองลาวฝ่ายตะวันออก โดยให้รวมหัวเมืองเอก โทตรี และจัตวาเข้าด้วยกันเป็น ๔ กองใหญ่ เมืองกมุทาสัยมีฐานะเป็นเมืองเอกรวมอยู่กับหัวเมืองลาวฝ่ายเหนือและขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ ทางราชการได้แต่งตั้งให้นายร้อยโทนายกร เป็นข้าหลวงประจำอยู่ที่เมืองกมุทาสัย (เอกสารรัชกาลที่ ๕ใบบอกหลวงวิชิตสรสาตร ๑๓ มีนาคม ร.ศ.๑๑๐) เมื่อมีการจัดการปกครองเป็นบริเวณ (มีฐานะเท่าจังหวัดในปัจจุบัน)ต่อมาในปี พ.ศ.๒๔๔๓ เมืองกมุทาสัยได้ขึ้นอยู่กับบริเวณหมากแข้ง ซึ่งมีที่ทำการตั้งอยู่ที่บ้านหมากแข้ง (ตัวจังหวัดอุดรธานีปัจจุบัน) จนกระทั่งถึง พ.ศ.๒๔๕๐ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้โปรดเกล้าฯ ให้รวมเมืองกมุทาสัยกุมภวาปี หนองหาน และอำเภอบ้านหมากแข้ง ตั้งเป็นเมืองจัดวาเรียกว่า เมืองอุดรธานี และเป็นที่ตั้งที่ว่าการมณฑลอุดรส่วนเมืองกมุทาสัยเดิมนั้นได้ถูกยุบลงเป็นอำเภอ แล้วเปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอหนองบัวลำภูตั้งแต่นั้นมา

นายอำเภอที่ดำรงตำแหน่งในระยะแรกจนถึงสมัยเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ.๒๔๗๕ มีบรรดาศักดิ์ตามธรรมเนียบราชการแบบเดิม (คือ พระ หลวง ขุน) และนายนำหน้าในสมัยหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองแล้ว เช่น

๑. พระวิจารณ์กมุทธกิจ ดำรงตำแหน่ง พ.ศ.๒๔๕๐-๒๔๕๕

๒. ขุนวิไสยอุดรกิจ ดำรงตำแหน่ง พ.ศ.๒๕๕๕-๒๔๖๐

๓. หลวงสมุทธคณานุรักษ์ ดำรงตำแหน่ง พ.ศ.๒๔๖๐-๒๔๗๐

๔. ขุนวิไสยอุดรกิจ ดำรงตำแหน่ง พ.ศ.๒๔๗๐-๒๔๗๖

๕. นายคำ ชีพอุดม ดำรงตำแหน่ง พ.ศ.๒๔๗๖-๒๔๗๗

นายอำเภอหนองบัวลำภูคนต่อ ๆ มาที่ได้รับราชการก้าวหน้าในตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดมีหลายท่าน เช่น นายดำรงวชิโรดม เป็นนายอำเภอหนองบัวลำภูระหว่าง พ.ศ.๒๔๙๙-๒๕๐๙ นายสุจิต อดิศรประเสริฐ เป็นนายอำเภอหนองบัวลำภูระหว่าง พ.ศ.๒๕๐๙-๒๕๑๒ เป็นต้น

ต่อมาในวันที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๓๖ กระทรวงมหาดไทยได้ยกฐานะอำเภอหนองบัวลำภู เป็นจังหวัดหนองบัวลำภูพร้อมกับจังหวัดอำนาจเจริญ และจังหวัดสระแก้ว ปัจจุบันจังหวัดหนองบัวลำภู ประกอบด้วยอำเภอต่างๆ คือ อำเภอเมืองหนองบัวลำภู อำเภอนากลาง อำเภอศรีบุญเรือง อำเภอโนนสัง อำเภอสุวรรณคูหา และกิ่งอำเภอนาเหล่าซึ่งแยกออกจากอำเภอนากลางอีก ๑ กิ่งอำเภอ จังหวัดหนองบัวลำภูมีจำนวนประชากรในปี พ.ศ.๒๕๓๗ จำนวน ๔๕๓,๒๐๑ คน

ไพฑูรย์ มีกุศล เรียบเรียง

ศาลพระวอ พระตา (เก่า)

 

หนองบัว (สระน้ำใหญ่กลางเมือง)

 

ศาลพระวอ พระตา (ใหม่)

 

ศาลเจ้าพ่อหลุบ

 

แผนที่สังเขปอำเภอหนองบุนนาก