น้ำเกี้ยง (รัก) : พืช

           น้ำเกี้ยง เป็นคำภาษาถิ่นอีสาน หมายถึง ต้นรัก ของภาคกลาง หรือ ฮักหลวง ของภาคเหนือ เป็นต้นไม้ผลัดใบขนาดกลางลำต้นตรง ถ้าขึ้นในที่สมบูรณ์จะเดิบใหญ่แผ่กิ่งก้านมาก ปกติจะขึ้นอยู่ตามป่าเบญจพรรณ เฉลี่ยความสูงจากระดับน้ำทะเล ๓๐๐-๑,๐๐๐ เมตร คือ ภาคอีสานทั่ว ๆ ไปเกือบทุกจังหวัด

           น้ำยาง หรือ น้ำรัก เป็นของมีค่านำมาลงรักภาชนะต่างๆ ได้สวยงาม เรียก "เครื่องเขิน" หรือ ลงรักปิดทองพระพุทธ จึงเป็นของมีค่า ส่วนลำต้นนั้นสามารถทำเครื่องไม้ตกแต่งได้อีก ในการเริ่มดั้งเมืองต่างๆ ภาคอีสานนั้น ทางกรุงศรีอยุธยาและกรุงเทพฯ จะระบุถึงการส่งเครื่องราช-บรรณาการหรือส่วย (แทนเงินตรา ภาษี) ของประชากรแต่ละเมือง (เลก) เช่น เมืองอุบลราชธานี ส่งส่วยผึ้ง ๒ เลกต่อเบี้ย น้ำรัก ๒ เลกต่อเบี้ย ป่าน ๒ เลกต่อขอด" เมืองเขมราฐธานี "ผูกส่วยน้ำรัก ๒ เลกต่อเบี้ย ป่าน ๒ ขอดต่อ ๑๐ บาท" เมืองยโสธร "ผูกส่วยน้ำรัก ๒ เลกต่อเบี้ยป่าน ๒ เลกต่อขอด" เป็นต้น ซึ่งแสดงให้เห็นว่าสภาพภาคอีสานแรกตั้งเมืองนั้น มีปาอุดมสมบูรณ์และมีต้นน้ำเกี้ยงมากจึงระบุเป็นส่วยสำคัญแทนเงินตราต่อจำนวนพลเมืองของแต่ละเมือง

           พฤกษศาสตร์ ต้นน้ำเกี้ยงจัดอยู่ในตระกูล "Anacar-diaceae" มีหลายชนิดหลายพันธุ์ เช่น พันธุ์จีน พันธุ์ญี่ปุ่นพันธุ์เวียดนาม พันธุ์ได้หวัน พันธุ์ไทย พันธุ์พม่า พันธุ์ลาว และพันธุ์กัมพูชา ในภาคอีสานจัดเป็นพันธุ์หลังนี้ ทางพฤกษศาสตร์in "Melanorrhoealaccifera Melanor Rhoea UsitataWal" ซึ่งให้น้ำยางดีที่สุด เมื่อนำไปลงรักแล้ว จะทำให้ผิวแกร่งทนต่อการกระแทกและทนต่อความร้อนความชื้นได้ดี มีการแห้งตัว และความเรียบผิวที่สม่ำเสมอ คุณภาพไม่เปลี่ยนแปลงคงทนกว่าพันธุ์อื่น ๆ จึงเป็นที่ต้องการมาก เป็นไม้ถิ่นภูมิภาคนี้ตั้งแต่ญี่ปุ่น เกาหลี จีน ลงมาถึงเอเชียอาคเนย์ นักวิชาการเชื่อกันว่าจีนเป็นชาติแรกที่รู้จักและพัฒนาการลงรักและทำเครื่องเขินมากว่า ๔,๐๐๐ ปี

           ลักษณะ ต้นน้ำเกี้ยงเติบโตที่จะกรีดยางได้มีความโต ๑-๒ เมตร (เส้นรอบวง) สูง ๑๕-๒๐ เมตร เปลือกสีเทาเข้มแตกลายสะเก็ดเป็นแว่นเล็กๆ เนื้อในเปลือกสีแดงอมน้ำตาลหนาราว ๑-๑.๘ เซนติเมตร เมื่อเปิดเปลือกจะมีเนื้อไม้สีแดงเข้มและริ้วสีเทาๆ เนื้อค่อนข้างละเอียดเสี้ยนตรง เหนียวและแข็ง ใบขนาดใหญ่เป็นพุ่มคล้ายใบมะม่วงรูปมนรี ปลายแหลมขนาดยาวประมาณ ๒๐-๒๖ เซนติเมตร เห็นก้านใบ(ก้างปลา) ชัดเจน เมื่อแก่จัดจะเป็นสีแดงและผลัดใบเดือนมกราคม-กุมภาพันธ์ และผลิใบใหม่ต่อมา ดอกน้ำเกี้ยงเป็นพุ่มช่อคล้ายดอกสักสีขาวอมเหลืองเล็กๆ ๕ กลีบแยกเป็นแฉก เมื่อแก่จัดจะกลายเป็นสีส้ม แดงคล้ำ มีผลหรือเมล็ดกลมหุ้มเยื่ออ่อนสีเขียว และเมื่อแก่จัดเป็นสีน้ำตาลเข้มรับประทานได้ กลีบดอกเมื่อผลแก่ร่วงแล้วกลีบจะหมุนพัดปลิวไปแพร่พันธุ์งอกงามที่อื่น ๆ ต่อไป (คล้ายลูกยาง)

           ลักษณะยางรัก (น้ำรัก) เป็นของเหลวข้นสีเทาน้ำตาลเข้ม และดำสนิทเมื่อถูกอากาศ หากเก็บไว้ในภาชนะปิดไม่ให้ถูกแดดหรือความร้อน จะคงคุณสมบัติเดิม น้ำรักมีคุณสมบัติทางเคมีหลายอย่าง วิธีเก็บรักษาน้ำรักแบบพื้นบ้านคือเมื่อได้ยางใส่กระบอกแล้วจะใส่น้ำลอยหน้าหนาประมาณ๒ นิ้ว เพื่อกันแดดลมอากาศรักษาคุณสมบัติยางไว้ ครั้นจะนำมาใช้จึงต้องต้มและกรองอีกครั้งหนึ่ง

           การเจาะหรือกรีด ต้องอาศัยความชำนาญดูลักษณะต้นที่เจริญเต็มที่ ปรกติอายุ ๕-๑๐ ปีขึ้นไป วัดรอบต้นตั้งแต่ ๑-๒ เมตร หากต่ำกว่านี้ก็ได้น้ำยางแค่ ๒ ปีเท่านั้นแล้วต้นจะแคระแกรนไม่สามารถเจาะหรือกรีดยางได้อีกคนเจาะหรือกรีดจะเลือกเดือนพฤศจิกายน-มกราคม ฤดูหนาวน้ำยางที่ได้จะมีความข้นและเหนียวที่สุด เดือนพฤษภาคม-ตุลาคม จะได้น้ำยางมากแต่ใสกว่าเป็นคุณภาพชั้นสอง เดือนกุมภาพันธ์-เมษายน น้ำยางจะน้อยและมักแห้งติดต้นมีเศษเปลือกไม้ปนเป็นชั้นสาม คนเจาะจะเลือกบริเวณลำต้นคาดว่าให้น้ำยางมาก และใช้มีดเซาะร่องเป็นรูปตัววี (V) ลึกถึงกระพี้ แล้วเปิดเปลือกตัววี เรียก "แทงลิ้น"(เปลือกที่เปิดคล้ายลิ้น) ยางจะไหลซึมจากเปลือกตามร่องจึงใช้ "จอก" (กระบอกไม้ไผ่ตัดปลายแหลม) เสียบไว้ที่ปลายสุด ๗-๑๐ วัน ก็มาเก็บและเปิดแผลให้กว้างขึ้นทิ้งไว้๗-๑๐ วัน ก็มาเก็บอีก รวม ๔ ครั้ง ต่อ ๑ จุด (๒๘-๔๐ วัน)ครั้งต่อไปจะต้องเปิดลิ้นใหม่ ห่างจากจุดเดิมพอประมาณดังนั้นบางต้นจะถูกเจาะกรีดสูงขึ้นไปเรื่อย ๆ จนต้องใช้พะองปืนไปเจาะกรีดก็มี เมื่อได้จำนวนมากแล้วก็รวมกระบอกหรือไหบรรทุกเกวียนส่งกรุงเทพฯ ต่อไป

           การลงรัก, เครื่องเขิน ไม่ปรากฏว่ามีการทำหรือผลิตในภาคอีสาน จึงคาดว่าส่งส่วยยางรัก (น้ำรัก) เพียงอย่างเดียวเนื่องจากเป็นที่นิยมของภาคกลาง ภาคเหนือ เช่น ทารักสมุก(สีดำ) เจดีย์ หน้าบัน ช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ และปิดทองหรือปิดกระจกสี ภาชนะเครื่องใช้ หีบหมาก ตะลุ่ม โตกฝาบาตร เป็นต้น

           ความเชื่อ ชาวอีสานทั่วไปมีความเชื่อว่าด้นน้ำเกี้ยงเป็นไม้กินคน มิใช่ไม้มงคล ทั้งนี้เพราะเป็นไม้มีพิษ คนที่แพ้ยางรักจะปวดแสบปวดร้อนหรือเป็นตุ่มเป็นแผล วิธีแก้ต้องใช้น้ำเกลือลูบหรือนำเปลือกในต้นสักมาต้มน้ำอาบแก้แพ้พิษ นักเคมีวิเคราะห์ว่าทิทซิออล ซึ่งเป็นสารประกอบสำคัญของเนื้อไม้เป็น "Phenolic Compound" ทำอันตรายต่อผิวหนังได้ ดังนั้นจึงไม่นิยมนำยางรักมาใช้หรือนำต้นมาทำบ้านเรือน ปัจจุบันต้นน้ำเกี้ยงหมดไปอย่างรวดเร็วในภาคอีสานเมื่อ พ.ศ.๒๕๓๐ รัฐบาลได้ออกพระราชกฤษฎีกากำหนดของป่าหวงห้ามอีก ระบุให้ "ยางรัก" เป็นของหวงห้ามอันดับที่๑๔ จึงต้องควบคุมการหาและการอนุญาตกรีด เจาะน้ำรัก

สิทธิพร ณ นครพนม เรียบเรียง

 

การเปิดลิ้น (เปลือก) แทงลิ้น และจอกรองยางรัก

 

 

 

ค้นน้ำเกี้ยง หรือต้นรัก

 

 

 

ค้นน้ำเกี้ยง หรือต้นรัก

 

 

 

รักสมุก-สีดำ

 

 

 

ต้นน้ำเกี้ยง หรือต้นรัก อายุกว่า ๑๕ ปี