สวนดอก, วัด 

วัดสวนดอก หรือชื่อเดิมว่าวัดบุปผารามสวนดอกไม้เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดสามัญ ซึ่งมีความสำคัญมากวัดหนึ่งของเชียงใหม่ ตั้งอยู่บนถนนสุเทพ เลขที่ ๒๑/๑หมู่ที่ ๓ ตำบลสุเทพ อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ โดยตั้งอยู่นอกเขตกำแพงเมืองเชียงใหม่ทางด้านทิศตะวันตก มีที่ดินตั้งวัดเนื้อที่ ๓๕ ไร่ ๒ งาน ๔๔ ตารางวา และมีที่ธรณีสงฆ์จำนวน๕ แปลง เนื้อที่ ๓ ไร่ ๒ งาน ๔๔ ตารางวา ปัจจุบันผนวกเอาวัดพระเจ้าเก้าตื้อรวมไว้เป็นส่วนหนึ่งของวัดสวนดอกแล้ว

ประวัติความเป็นมาของวัดสวนดอกที่ปรากฏในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่และพงศาวดารโยนก มีโดยย่อดังนี้ คือพระญากือนา (ราชโอรสของพระญาผายู) ทรงเป็นกษัตริย์แห่งล้านนาองค์ที่ ๖ ในราชวงศ์มังราย ทรงเดชานุภาพทั้งในด้านยุทธศาสตร์ ศิลปศาสตร์ทั้งมวล อีกทั้งทรงมีความเลื่อมใสเป็นอย่างยิ่งต่อพระพุทธศาสนา ทรงครองราชย์ตั้งแต่ พ.ศ.๑๘๙๘-๑๙๒๘ พระองค์ทรงทราบว่ามีพระเถระรูปหนึ่งนามว่า พระสุมนเถร ได้เข้ามาเผยแผ่พุทธศาสนาลัทธิลังกาวงศ์ในกรุงสุโขทัย เมื่อพระญาทรงเกิดความสนพระทัยและเลื่อมใสเป็นอันมาก จึงโปรดเกล้าฯ ให้หมื่นเงินกองไปอาราธนาพระสุมนเถระมาเผยแผ่ศาสนา ณ นครพิงค์เชียงใหม่พร้อมกับทรงพระราชทานอุทยานดอกไม้ส่วนพระองค์ที่ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของนครเชียงใหม่ให้สร้างเป็นวัดขึ้นมาเมื่อราวปีพ.ศ.๑๙๑๔ (ตามชิ้นกาลมาลีปกรณ์ของพระรัตนปัญญา)และทรงพระราชทานนามว่า "วัดบุปผาราม" ซึ่งแปลได้ว่าวัดสวนดอกไม้ แต่ชาวบ้านนิยมเรียกว่า "วัดสวนดอก" และในครั้งนั้นพระญากือนาได้สถาปนาพระสุมนเถระให้เป็นพระสังฆราช มีพระนามในตำแหน่งว่า "พระสุมนสุวัณณรัตนมหาสวามี"

เมื่อถึง พ.ศ.๑๙๑๖ พระสุมนสวามีเจ้า ได้ถวายพระบรมสารีริกธาตุที่นำติดตัวมาด้วยแด่พระญากือนา ซึ่งพระองค์ทรงทำพิธีสักการบูชาและสรงน้ำพระธาตุ พงศาวดารโยนกกล่าวว่า ขณะที่พระองค์กระทำการสักการะพระธาตุอยู่นั้นเองได้เกิดเหตุอัศจรรย์ขึ้น คือพระธาตุแสดงปาฏิหาริย์แบ่งออกเป็น ๒ องค์ และเปล่งฉัพพรรณรังสีให้เห็น พระญากือนาและพระสุมนสวามีจึงพร้อมใจกันสร้างเจดีย์ขึ้นบรรจุพระบรมธาตุองค์หนึ่ง ณ วัดสวนดอก สำหรับพระบรมธาตุอีกองค์ได้รับการประดิษฐานไว้ ณ พระบรมธาตุดอยสุเทพ ในปี พ.ศ.๑๙๒๗ (ดูเพิ่มที่ วัดพระธาตุดอยสุเทพ)

อนึ่ง ข้อความที่ปรากฏในชินกาลมาลีปกรณ์ เกี่ยวกับการสร้างวัดสวนดอกมีดังนี้ คือ ฝ่ายพระเจ้ากือนาโปรดให้สร้างพระราชอุทยานของพระองค์เป็นวัดบุปผารามมหาวิหารเมื่อจุลศักราช ๗๓๓ (พ.ศ.๑๙๑๔) แล้วนิมนต์พระสุมนเถระมาจากวัดพระยืน หริภุญชัย มอบถวายวัดบุปผารามแก่พระเถระนั้นแล้ว โปรดให้พระเถระจำพรรษาอยู่ที่นั้น ต่อจากนั้น พระสุมนเถระซึ่งมีพระเจ้ากือนาทรงอุปถัมภ์ ได้ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุที่ท่านอัญเชิญมาจากเมืองสุโขทัยนั้นไว้ในวัดบุปผาราม เมื่อวันพุธ เดือน ๙ จุลศักราช ๗๓๕ (พ.ศ.๑๙๑๖)และพระบรมสารีริกธาตุนั้นได้เป็นที่กราบไหว้บูชาของประชาชนพระมหากษัตริย์และคณะพระภิกษุทั้งหลายตราบเท่าทุกวันนี้ฝ่ายพระเจ้ากือนามีพระชนมายุ ๔๖ ปี ครองราชสมบัติอยู่๓๐ ปีเต็มก็สวรรคต"

นอกจากตำนานและพงศาวดารต่างๆ ที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ยังมีตำนานวัดสวนดอกซึ่งได้รับการปริวรรตโดยฝ่ายวิจัยคัมภีร์ใบลานในภาคเหนือ สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เนื่องในโอกาสที่เชียงใหม่จะมีอายุครบ ๗๐๐ ปีมีใจความดังต่อไปนี้ คือ "วันนึ่ง ออกวัสสาแล้ว พระพุทธเจ้าวิหรติชวนเอาภิกษุสงฆ์ทั้งหลาย ๔ ตน ออกเทศนาธรรมตามเมืองต่างๆ จนกระทั่งมาถึงเมืองพิงค์ (เชียงใหม่) ซึ่งในขณะนั้นเป็นเมืองแห่งทมิฬหรือชาวลวะ พระองค์ทรงประทับนั่งอยู่เค้าไม้บุนนาคบุปผารามที่นั้นเป็นเค้า ไว้พระเกศธาตุพระพุทธเจ้าเส้นหนึ่งให้แก่ชาวลวะผู้หนึ่งเพื่อบรรจุไว้ที่บุปผารามเป็นเค้าจากนั้นเสด็จไปทางทิศใต้เป็นระยะทางประมาณ ๗๐๐ วาแล้วไว้พระเกศธาตุเส้นหนึ่งแก่ชาวลวะ สถานที่นั้นจึงได้ชื่อว่าบุปผาราม...หลังจากที่พระพุทธเจ้าปรินิพพานไปได้ ๑๙๐๙วัสสา ตรงกับจุลศักราช ๗๒๙ ปี ท้าวกือนาได้เป็นกษัตริย์เสวยราชสมบัติในเมืองเชียงใหม่ เป็นราชวงศ์มังรายองค์ที่ ๗ในยามนั้นเมืองเชียงใหม่มีความสงบสุขและอุดมสมบูรณ์ไปด้วยข้าวปลาอาหาร อนึ่ง เนื่องด้วยท้าวกือนาเป็นผู้ที่มีพระราชหฤทัยเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา พระองค์จึงใคร่ได้พระภิกษุผู้รู้วจนา สามารถกระทำกรรมน้อยใหญ่ได้ทุกประการมาไว้ในเมืองเชียงใหม่ และในครั้งนั้นพระไทยสองตนชื่ออโนมรสี (ที่ถูกต้องคืออโนมทัสสี) และสุมนได้พากันไปเรียนพระไตรปิฎกที่นครศรีอยุธยาและที่นครสุโขทัย ภายหลังพระภิกษุสองรูปนี้ได้ข่าวเกี่ยวกับพระอุทุมพรบุปผามหาสวามีพระมหาเถระชาวรามัญ ผู้ตั้งศาสนาคณะลังกาวงศ์ ณ เมืองรามัญประเทศ ท่านทั้งสองจึงไปศึกษาในสำนักของมหาเถรอุทุมพรบุปผามหาสวามีแล้วกลับมาสู่สยามประเทศ โดยพระมหาสุมนเถรเจ้าอยู่ที่เมืองสุโขทัยและพระอโนมรสีอยู่ที่เมืองสะเรียงหรือกำแพงเพชร"

จากนั้น "อยู่มาวันหนึ่ง พระมหาสุมนเถรเจ้ามีนิมิตฝันว่าเทวดาตนหนึ่งมาบอกสถานที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้าซึ่งอยู่ ณ เมืองบางจาในเขตเมืองศรีสัชนาลัย โดยพระบรมสารีริกธาตุบรรจุอยู่ในซากเจดีย์ปรักหักพังและมีกอดอกเข็มรูปร่างเหมือนม้าขึ้นอยู่ต้นหนึ่ง พระมหาสุมนเถระจึงออกเดินทางไปยังเมืองบางจาและขอให้พระบรมธาตุแสดงปาฏิหาริย์ ตกกลางคืนก็ปรากฏรัศมีของพระบรมธาตุขึ้นที่กอดอกเข็มอย่างโชติช่วงตลอดทั้งคืน รุ่งเช้าของวันใหม่ เมื่อคนทั้งหลายทำการขุดหาพระบรมสารีริกธาตุซึ่งบรรจุในโกศแก้วซ้อนด้วยโกศเงินและโกศทองจนพบแล้ว ก็ทำการสักการบูชาแล้วเปิดโกศแก้วออกดู พบว่ามีพระบรมสารีริกธาตุขนาดเท่าเม็ดถั่วเขียวบรรจุอยู่ จากนั้นมีเหตุอัศจรรย์เกิดขึ้น คือพระบรมสารีริกธาตุได้กระทำปาฏิหาริย์ แยกออกเป็น ๒ องค์ ๓ องค์ครั้นพระญาสัชนาลัยทราบเรื่องดังกล่าว ทรงโปรดเกล้าฯ ให้อาราธนาพระบรมสารีริกธาตุเข้ามาสู่เมือง จากนั้นทรงแจ้งข่าวไปยังพระญาสุโขทัยทราบ ซึ่งพระองค์ทรงรำพึงว่า หากพระบรมสารีริกธาตุกระทำปาฏิหาริย์ปรากฏให้เห็น พระองค์จะสร้างเจดีย์ทองคำให้เป็นที่ประดิษฐาน แต่เมื่อพระองค์ทำการสักการบูชาแล้วสรงน้ำธาตุพระชินมารพระบรมสารีริกธาตุกลับไม่กระทำปาฏิหาริย์ พระองค์จึงให้พระมหาสุมนเถรเจ้าเป็นผู้เก็บรักษาไว้"

ภายหลัง เมื่อพระญากือนา เจ้านครพิงค์เชียงใหม่ได้ทราบข่าวเกี่ยวกับพระอุทุมพรบุปผามหาสวามี พระองค์จึงอาราธนาพระมหาสวามีเจ้ามาสืบพระศาสนาในเมืองเชียงใหม่โดยตอนแรกโปรดเกล้าฯ ให้พระมหาสวามีพำนักอยู่ที่วัดพระยืนจังหวัดลำพูนต่อมาหลังจากที่พระญากีอนาและพระมหาสุมนเถระได้ร่วมกันสร้างพระพุทธเจ้ายืนไว้ที่วัดพระยืนในปีจุลศักราช ๗๓๑ พระมหาสุมนเถรเจ้าได้ถวายพระบรมสารีริกธาตุซึ่งท่านนำติดตัวมาแด่พระญากือนา พระองค์จึงใคร่สร้างวัดถวายพระสุมนเถระ ซึ่งบังเอิญทรงมีนิมิตฝันว่าเทวดามาบอกให้พระองค์สร้างวัด ณ สวนดอกไม้ซึ่งเป็นสถานที่อันดี ดังนั้นพระองค์จึงนิมนต์พระมหาเถรเจ้าไปดูสวนบุปผา ซึ่งพระมหาเถรเจ้าเห็นว่าเป็นที่อันดี อีกทั้งท่านมีนิมิตฝันว่ามีดอกบัวหลวงดอกหนึ่งบังเกิดขึ้นในอุทยานแห่งนั้น พระญากือนาจึงโปรดเกล้าฯให้เบิกสวนอุทยานใหญ่กว้างและให้สร้างเท่าอารามเชตวัน โดยลวงยาวมี ๓๓๑ วาเขตอากาศ โดยลวงกว้าง ๓๑๑ วาขาดแท้ดีหลี ในปีรวงไก้ จุลศักราชได้ ๗๓๓ ปีดีงามและให้ชื่อว่าวัดบุปผารามสวนดอกไม้ นอกจากนี้ พระญากือนายังโปรดเกล้าฯให้สร้างกุฏิ ๑ หลังถวายแด่พระสุมนเถรเจ้า พร้อมทั้งมีการผูกพัทธสีมาหนวันออกจ๊วยใต้ แห่งสวนดอกไม้บัวหลวงซึ่งพระญากือนาฝันเห็น"

จากนั้น "พระญากือนาและพระมหาสุมนเถรเจ้าได้ร่วมกันก่อสร้างเจดีย์บรรจุพระบรมสารีริกธาตุในวัดสวนดอกไม้เมื่อมีการอาราธนาพระบรมธาตุมาใส่โกศทองคำ พระบรมธาตุเจ้าก็แสดงปาฏิหาริย์ บังเกิดเป็นแสงสว่างสดใสให้คนทั้งหลายได้เห็นโดยทั่วกัน บางคนเห็นว่ามี ๒ องค์ ๓ องค์ และหลายองค์ต่างๆ กันไป ทั้งสีทอง นาก และสีอื่น ๆ ในขณะนั้นท้องฟ้าก็พลันมืดมิด เมื่อพระมหาสุมนเถระเจ้านำพระบรมธาตุออกจากน้ำที่สรง ปรากฏว่ามีพระบรมธาตุจำนวน ๒ องค์ ท่านจึงเลือกเอาพระบรมสารีริกธาตุที่มีลักษณะอันงามสมบูรณ์บรรจุในองค์เจดีย์ จากนั้นจึงก่อกำแพงปราการที่ชั้นนอกและทั่วข่วงตลอดจนทำการก่อสร้างมหาวิหารไว้ที่วัด ท้ายสุดมีการเฉลิมฉลองพระอารามที่สร้างขึ้นใหม่อย่างยิ่งใหญ่ นับจากนั้นเป็นต้นมาภิกษุทั้งหลายทั้งในเมืองเชียงใหม่และอาณาจักรใกล้เคียงได้มาเรียนธรรมที่วัดสวนดอกไม้อย่างไม่ขาดสาย" จึงอาจกล่าวได้ว่าคณะสงฆ์วัดสวนดอกไม้เริ่มขึ้นครั้งแรกในสมัยพระญากือนา

นี้เองและมีความความรุ่งเรืองอย่างเห็นได้ชัด จากรูปแบบและการศึกษาของวัดที่ได้กลายมาเป็นแบบอย่างของคณะสงฆ์พื้นเมืองล้านนา รวมทั้งการที่พระสงฆ์-สามเณรจากเชียงตุงพะเยา ลำปาง เชียงราย และเมืองอื่นๆ ได้เดินทางมาศึกษาพระศาสนาในสำนักสงฆ์วัดสวนดอกไม้ ซึ่งถอดรูปแบบการศึกษามาจากคณะสงฆ์พระอุทุมพรบุปผามหาสวามี เมืองพันทุกอย่าง รวมทั้งการอุปสมบทของคณะสงฆ์ในสำนักนี้ที่กระทำครั้งแรกในรัชกาลของพระญากือนาเช่นกัน โดยพระสุมนเถระได้กระทำพิธีด้วยวิธีที่เรียกว่า "สมมุตินที่สีมา" หรือการบวชในแพขนานในลำน้ำปิง (แพโบสถ์น้ำ) ซึ่งเป็นการรับอิทธิพลมาจากลังกาโดยตรง ทั้งนี้ การจัดพระราชพิธีอุปสมบทหลวงของคณะสงฆ์มักได้รับการส่งเสริมจากกษัตริย์ล้านนาแทบทุกพระองค์

อนึ่ง การปกครองวัดบุปผารามในฝ่ายคณะสงฆ์สมัยพระสุมนเถระ มีการลดหลั่นตามชั้นอำนาจ คือพระมหาสวามี(สังฆราช) ซึ่งมีอำนาจปกครองสูงสุดในฝ่ายอรัญวาสี รองลงมาคือพระสังฆราชา ซึ่งมีบทบาทดูแลคณะสงฆ์ในคณะ จากนั้นจึงจะเป็นตำแหน่งเจ้าอาวาสและพระอุปัชฌาย์

นอกจากนี้ มีข้อความตอนหนึ่งในพงศาวดารโยนกซึ่งกล่าวถึงวัดบุปผาราม โดยมีใจความว่า ".เจ้าท้าวกือนาเจ้านครพิงค์เชียงใหม่ได้ทัศนาดังนั้น ก็มีพระทัยเลื่อมใสศรัทธาปราโมทย์เป็นนักหนา จึงให้สร้างพระอาราม ณ ป่าไม้พยอม ให้นามว่า วัดบุปผารามสวนดอกไม้หลวง แล้วอาราธนาพระมหาสุมนเถรเจ้ามาอยู่ครองอารามนั้น ตั้งแต่พระมหาสุมนเถรเจ้ามาจากเมืองสุโขทัยและมาพำนักอยู่ ณ วัดพระยืนเมืองลำพูนไชย ได้ ๒๑ พรรษา จึงได้มาอยู่ครองวัดบุปผารามในเมืองนครพิงค์เชียงใหม่ แล้วพระเจ้านครเชียงใหม่ได้สร้างพระเจดีย์บรรจุพระบรมธาตุองค์หนึ่งซึ่งเสด็จมาใหม่นั้น ไว้ในวัดบุปผารามนั้น"

นับแต่นั้นเป็นต้นมา พระพุทธศาสนาลัทธิลังกาวงศ์ก็ได้เข้ามาวางรากฐานในดินแดนล้านนาอย่างมั่นคง การบูรณะวัดบุปผารามก็ดำเนินเรื่อยมา นับตั้งแต่สมัยพระเมืองแก้วซึ่งโปรดให้ทำการปฏิสังขรณ์วัดขึ้นในปี พ.ศ.๒๐๓๙ และในปีพ.ศ.๒๐๔๗ พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้หล่อพระพุทธปฏิมากรเพื่อประดิษฐานเป็นพระประธานในอุโบสถ ขนานนามว่า "พระเจ้าเก้าตื้อ" ดังปรากฏในพงศาวดารโยนก ว่า "ฝ่ายพระเมืองแก้วเมื่อได้ราชาภิเษกทรงราชสมบัติแล้วได้ ๑ ปี จึงให้เริ่มการปฏิสังขรณ์วัดบุปผารามวิหารในวันอังคาร เดือน ๕ ขึ้น ๗ ค่ำจุลศักราช ๘๕๔ ปีมะโรง อัฐศก ถัดมานั้นอีก ๒ ปี ถึงศักราช๔๖๐ ปีมะเมีย สัมฤทธิ์ศก ให้สถาปนามณฑปสำหรับไว้พระพุทธปฏิมากรและสร้างหอมณเฑียรธรรมในวัดบุปผารามนั้นถึงปีระกา โทศก จุลศักราช ๘๖๒ จึงสำเร็จบริบูรณ์ ให้มีการมหกรรมฉลองพระไตรปิฎูกและวัดบุปผาราม...ลุศักราช ๘๖๖ปีชวด ฉศก ให้เริ่มการหล่อพระพุทธปฏิมากรองค์ใหญ่สำหรับเป็นพระประธานในโบสถ์วัดบุปผาราม ฤกษ์ทรงเทหล่อพระในวันพฤหัสบดี เดือน ๘ ขึ้น ๑๑ ค่ำ ปีชวด ฉศก จุลศักราช๘๖๖ จันทร์เสวยฤกษ์ ๑๑ หล่อแล้วแต่งมาจนถึงวันพฤหัสบดีเดือน ๕ ขึ้น ๕ ค่ำ ปีฉลู สัปตศก จุลศักราช ๘๖๗ จึงสำเร็จหนักทอง ๑ ตื้อ คือ โกฏิตำลึง มีที่ต่อ ๘ แห่ง ครั้นถึงวันพุธเดือน ๕ ขึ้น ๔ ค่ำ จุลศักราช ๘๗๑ ปีมะเส็ง จึงได้ชักพระพุทธปฏิมากรเข้าประดิษฐาน ในพระอุโบสถวัดบุปผารามวิหารและมีการมหรสพสมโภชฉลองเป็นโอฬาริกบูชา"

ต่อมา ในระหว่างปี พ.ศ.๒๑๐๐-๒๓๐๐ วัดสวนดอกได้ทรุดโทรมลงเพราะการล่มสลายของอาณาจักรล้านนา จนกระทั่งปี พ.ศ.๒๔๒๙ เมื่อพระราชชายาเจ้าดารารัศมี โปรดให้ย้ายกู่เจ้านายและญาติวงศ์ไปไว้ที่วัดสวนดอก เจ้านายตระกูล ณ เชียงใหม่ ก็ได้ทำนุบำรุงวัดสวนดอกให้อยู่ในสภาพที่ดีขึ้นตามลำดับ จากนั้นเมื่อปี พ.ศ.๒๔๗๔ ท่านครูบาศรีวิชัยได้เป็นผู้นำการบูรณะและก่อสร้างอาคารเสนาสนะของวัดขึ้นใหม่ ภายหลังวัดสวนดอกก็มีพัฒนาการเรื่อยมา จนกระทั่งถึงปี พ.ศ.๒๕๓๒มีการสร้างถนนลาดยางกว้าง ๒.๕ เมตร ยาว ๑,๕๐๐ เมตรและในปีเดียวกันนั้นเองมีการสร้างศาลาการเปรียญ ซึ่งเป็นอาคารทรงไทยชั้นเดียวขึ้น มีความกว้าง ๗ เมตร ยาว ๒๗ เมตรนอกจากนี้ได้สร้างสิงห์ตรงประตูเข้าวัดรวม ๔ ตัว ต่อมาในปีพ.ศ.๒๕๓๓ มีการก่อสร้างอาคารเรียนของโรงเรียนบาลีสาธิตศึกษาขึ้น เป็นอาคารชั้นเดียว กว้าง ๗ เมตร ยาว ๓๐ เมตรจากนั้นได้มีการสร้างกุฏิสงฆ์อีก ๓ หลัง อีกทั้งมีการสร้างสำนักงานของโรงเรียนบาลีสาธิตศึกษามหาจุฬาฯ และห้องสมุดในตัว

ต่อมา ได้มีผู้จัดทำสวนหย่อมบริเวณหน้าวัดถวาย และภายหลังมีการบูรณปฏิสังขรณ์วัดสวนดอกอีกครั้งแล้วครั้งเล่าจนกระทั่งทางวัดได้รับการพิจารณา โปรดเกล้าฯ ให้ยกฐานะเป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดสามัญ เมื่อวันที่ ๑๐ กรกฎาคม พ.ศ.๒๕๓๓

อนึ่ง การผูกพัทธสีมาของวัดสวนดอกรวมทั้งหมด ๗ ครั้งมีดังนี้คือ

- ครั้งที่ ๑ ปฐมสังฆนายก คือสมเด็จพระมหาสุมณวันรัตนสวามี ทำพิธีผูกครั้งที่ ๑

- ครั้งที่ ๒ พระมหานันทปัญญา สังฆนายกของวัดสวนดอกองค์ที่ ๓ เห็นว่าสีมาของวัดมีขนาดเล็กเกินไป จึงทำพิธีถอนแล้วผูกใหม่

- ครั้งที่ ๓ พระมหาพุทธญาณ สังฆนายกองค์ที่ ๔พิจารณาเห็นว่าสีมานั้นเป็นนครสีมา ไม่ได้เป็นคามสีมาอย่างที่พระมหาเถรบุญวงศ์แห่งลำพูนคัดค้านไว้ จึงทำพิธีถอนแล้วผูกใหม่อีกครั้งหนึ่ง

- ครั้งที่ ๔ พระมหาดิปิฎกสังฆราช สังฆนายกของวัดองค์ที่ ๗ ทราบมาว่าเมื่อตอนที่มีการปลูกสีมานั้น พระองค์หนึ่งอาพาธอย่างหนัก ไม่สามารถเข้าร่วมหัตถบาสในพิธีการถอนและปลูกได้ จึงต้องมีการถอนแล้วปลูกใหม่

- ครั้งที่ ๕ พระมหาพุทธาทิจจะ (พระมหาพุทธรักขิต)สังฆนายกองค์ที่ ๘ พิจารณาเห็นว่าการถอนและปลูกครั้งก่อนไม่ถูกต้อง จึงทำพิธีถอนและปลูกใหม่

- ครั้งที่ ๖ พระมหานาคเสน สังฆราชองค์ที่ ๑๐ ถูกพระสุวัณณ์ บ้านพรหมกุมกาม คัดค้านว่าเมื่อตอนที่มีพิธีถอนและปลูกนั้น ท่านไม่ได้เข้าร่วมด้วยแต่อยู่ที่วิหาร เมื่อสมมุตินทีสีมาไม่ถูกต้อง คนที่บวชในสีมานั้นก็ไม่เป็นพระ สังฆนายกจึงต้องทำพิธีถอนและปลูกใหม่อีก

- ครั้งที่ ๗ พระมหาสุชาโตหรือธรรมโพธิ์ ทำพิธีถอนปลูกและสีมาใหม่แทนของเก่า เป็นครั้งสุดท้ายในระหว่าง พ.ศ.๒๐๔๔ เนื่องจากพระอุโบสถมีขนาดเล็กและคับแคบเกินไป

รายนามเจ้าอาวาสวัดสวนดอก ได้แก่ พระมหาสุมนเถระ(พ.ศ.๑๙๑๕-๑๙๓๓) พระมหากัสสปะเถระ (พ.ศ.๑๙๓๓-๑๙๔๗) พระมหานันทปัญญาเถระ (พ.ศ.๑๙๔๗-๑๙๖๒)พระมหาพุทธญาณ พระมหาพุทธคัมภีร์มงคล พระมหาญาณรังษี(พ.ศ.๑๙๘๗-๑๙๙๔) พระมหาปิฎกสังฆราช (พ.ศ.๑๙๙๔-๒๐๑๐) พระมหาพุทธรักขิต บางตำราว่าพระมหาพุทธรักโต(พ.ศ.๒๐๑๐-๒๐๑๒) พระมหาญาณสาคร พระมหาสังฆราชานาคเสน พระมหาญาณวชิรโพธิ์ (พ.ศ.๒๐๒๒-๒๐๓๓)พระมหาพุกามญาณสารท (พ.ศ.๒๐๓๓-๒๐๔๓) พระมหาปุสัสไทย (พ.ศ.๒๐๔๓-๒๐๔๔) พระมหาธรรมโพธิ์ พระมหาวชิรปัญญา ครูบาศรีวิชัย (พ.ศ.๒๔๕๒-๒๔๗๕) พระครูสุคันธศีลหรือหลวงปู่คำแสน อินทจกโร (พ.ศ.๒๔๘๔-๒๕๑๙)พระครูศรีปริยัติยานุรักษ์ (พ.ศ.๒๕๒๔-๒๕๓๑) และเจ้าอาวาสรูปปัจจุบัน คือ พระมหาวรรณ เขมจารี (พ.ศ.๒๕๓๒เป็นต้นมา

อาคารเสนาสนะของวัดสวนดอกซึ่งมีอยู่มากมายนั้นประกอบด้วย

- ศาลาการเปรียญ

- กุฏิสงฆ์ จำนวน ๒๐ หลัง

- ศาลาอเนกประสงค์ กว้าง ๗ เมตร ยาว ๑๖ เมตรสร้างเมื่อ พ.ศ.๒๕๙๕

- ศาลาบำเพ็ญกุศล จำนวน ๒ หลัง

- อาคารเรียนโรงเรียนบาลีสาธิตศึกษา จำนวน ๒ หลัง

- หอฉันซึ่งภายในมีภาพจิตรกรรมเพระเจ้าสิบชาติ

- พระอุโบสถกว้าง ๑๒ เมตร ยาว ๒๗ เมตร สร้างเมื่อพ.ศ.๒๕๐๕ ภายในมีจิตรกรรมฝาผนัง เรื่องพุทธประวัติและพระเวสสันดรชาดก อีกทั้งเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูรูปพระเจ้าเก้าตื้อ ได้รับการปฏิสังขรณ์ในสมัยหลวงปู่คำแสน (พระครูสุคันธศีล) เมื่อราว พ.ศ.๒๕๑๕-๒๕๑๖

- พระวิหารกว้าง ๒๕ เมตร ยาว ๖๖ เมตร สร้างเมื่อประมาณ พ.ศ.๒๔๗๔ มีลักษณะพิเศษ คือเป็นวิหารโถง ไม่มีผนัง และเป็นพระวิหารที่ใหญ่ที่สุดในล้านนา

-กุฏิ ณ เชียงใหม่ ซึ่งเจ้านายในราชตระกูล ณ เชียงใหม่สร้างถวายเมื่อราว พ.ศ.๒๕๑๕-๒๕๑๔

- อาคารเรียนมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาลัยเขตเชียงใหม่ จำนวน ๒ หลัง ใช้เป็นที่ทำการสอนระดับอุดมศึกษาตั้งแต่ พ.ศ.๒๕๒๖ มาจนถึงปัจจุบัน

สำหรับปูชนียวัตถุของวัดประกอบด้วย

- พระพุทธรูปพระเจ้าเก้าดื้อ ถือเป็นปูชนียวัตถุที่สำคัญยิ่งของชาวเชียงใหม่ หล่อด้วยทองสำริด ปางมารวิชัยหรือปางสะดุ้งมาร ฝีมือช่างเชียงแสนผสมสุโขทัย หน้าตักกว้าง๑๒๐ นิ้ว สูงจากฐานถึงยอดพระเมาฟี่ประมาณ ๑๓๐ นิ้วปีชวด ฉศก หนัก ๙ ตื้อ (ตามน้ำหนักชั่งโบราณ) และมีที่ต่อ ๘แห่ง พระเมืองแก้วโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเมื่อราว จ.ศ.๘๖๖(พ.ศ.๒๐๔๘) ต่อมาเมื่อประมาณ จ.ศ.๘๗๑ (พ.ศ.๒๐๕๓)จึงได้อัญเชิญมาประดิษฐานในพระอุโบสถแห่งวัดบุปผารามหรือที่เรียกว่าวิหารพระเจ้าเก้าตื้อ (ดูเพิ่มที่ พระเจ้าเก้าตื้อ)

- พระพุทธปฏิมาค่าคิง พระประธานในวิหารหลวง เป็นพระพุทธรูปสำริดปางสมาธิ ขนาดหน้าตักกว้าง ๑ เมตร สูง๑ เมตรครึ่ง (ขนาดเท่าพระวรกายของพระเจ้ากือนา) สร้างในสมัยพระเจ้าคือนาเมื่อประมาณปี พ.ศ.๑๙๑๖-๑๙๒๐ ประดิษฐานไว้ในวิหารของวัดสวนดอก

- พระเจดีย์บรรจุพระบรมธาตุองค์พี่ สร้างในสมัยพระเจ้าคือนาธรรมิกราช (ราวปี พ.ศ.๑๙๑๖-๑๙๒๐) เป็นศิลปะผสมระหว่างลังกาวงศ์กับศิลปะล้านนาที่ได้รับแบบอย่างมาจากสุโขทัย เช่น ฐานและมาลัยเถาที่รับองค์ระฆัง ได้รับการบูรณะโดยครูบาศรีวิชัย เมื่อประมาณปี พ.ศ.๒๔๗๔-๒๔๗๖

- เจดีย์อนุสาวรีย์ (กู่) บรรจุอัฐิครูบาศรีวิชัย ประชาชนได้นำอัฐิของท่านมาประดิษฐานไว้ที่นี่เพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งการบูรณปฏิสังขรณ์วัดบุปผาราม ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๘๓-๒๔๘๔เป็นต้นมา (บางตำนานกล่าวว่ามีอายุตั้งแต่ พ.ศ.๒๔๗๙)

- อนุสาวรีย์ (กู่) ที่บรรจุอัฐิเจ้าผู้ครองเมืองเชียงใหม่ตั้งแต่ปฐมกษัตริย์ถึงองค์สุดท้ายและญาติพี่น้องในตระกูล ณเชียงใหม่ จำนวนทั้งหมด ๑๑๓ กู่ (นับเมื่อ พ.ศ.๒๕๓๙)เดิมประดิษฐานอยู่ที่บริเวณขวงเมรุและริมแม่น้ำปิง ต่อมาเมื่อประมาณ พ.ศ.๒๔๕๒ พระราชชายาเจ้าดารารัศมี มีรับสั่งให้สร้างอัฐิเจดีย์ (กู่) ขึ้นที่วัดสวนดอกพร้อมกับรวบรวมพระอัฐิของเจ้าเจ็ดตนและเชื้อสายผู้ล่วงลับไปแล้วแต่กระจัดกระจายอยู่ตามที่ต่างๆ มาประดิษฐานเป็นหมวดหมู่ให้เหมาะสม ณ วัดสวนดอก ดังที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบัน ในครั้งนั้นเมื่อสร้างกู่สำเร็จเรียบร้อยแล้ว ได้มีการฉลองเป็นงานใหญ่โตและมีมหรสพต่างๆ อีกทั้งผู้คนจากจังหวัดต่างๆ ในภาคเหนือก็ได้มาร่วมงานในครั้งนั้นเป็นจำนวนมาก

- ธรรมาสน์เทศนาแบบล้านนา สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ.๒๔๗๔และซุ้มประตูวัดจำนวน ๓ ซุ้ม เป็นซุ้มปราสาทแบบล้านนาขนาดใหญ่ สร้างขึ้นเมื่อครูบาศรีวิชัยบูรณะวัดสวนดอก ประมาณปี พ.ศ.๒๕๗๔

สำหรับสิ่งสำคัญของวัดสวนดอกที่กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนไว้แล้ว ในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๕๒ ตอนที่ ๒๕ลงวันที่ ๘ มีนาคม พ.ศ.๒๔๗๘ และต่อมาได้รับการประกาศกำหนดขอบเขตในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๙๒ ตอนที่ ๔๑ลงวันที่ ๑๔ มีนาคม พ.ศ.๒๕๒๓ ได้แก่

- เจดีย์ประธาน

- วิหารโถงหน้าองค์เจดีย์

- เจดีย์บรรจุอัฐิของเจ้าตระกูล ณ เชียงใหม่

หากจะกล่าวถึงความสำคัญของวัดสวนดอกซึ่งมีต่อทั้งทางศาสนาและทางบ้านเมือง สรุปได้ว่า

- เป็นวัดที่สร้างโดยพระมหากษัตริย์ เพื่อการศาสนาในเชียงใหม่ระยะแรก จึงมีบทบาทต่อการคณะสงฆ์ในล้านนายุคนั้น

- เป็นสถานที่ที่ยืนยันความเปลี่ยนแปลงคติความเชื่อทางพุทธศาสนาของชาวล้านนาและเป็นโบราณสถานอันแสดงถึงความสัมพันธ์ระหว่างสุโขทัยและเชียงใหม่ เนื่องจากพระสุมนเถระ ผู้เผยแผ่พุทธศาสนาลัทธิลังกาวงศ์ในดินแดนล้านนาเป็นพระเถระจากเมืองสุโขทัยเป็นวัดต้นสำนักของคณะสงฆ์ลังกาวงศ์เก่าที่รับอิทธิพลผ่านทางสุโขทัย

- เป็นตัวอย่างงานสถาปัตยกรรมและประติมากรรมทรงลังกาผสมล้านนา ได้แก่ เจดีย์พระประธาน และกลุ่มพระเจดีย์เล็ก (คู่เจ้านายฝ่ายเหนือ)

-เป็นสถานที่ท่องเที่ยวสำคัญแห่งหนึ่งของจังหวัดเชียงใหม่

- เป็นสถานที่ให้ความรู้และอบรมทางวิชาการ เนื่องจากวัดสวนดอกมีพระวิหารที่ใหญ่เป็นพิเศษ บริเวณกว้างขวางคณะสงฆ์จังหวัดเชียงใหม่จึงใช้เป็นที่ประชุมทางวิชาการตลอดมารวมทั้งการเทศน์มหาชาติซึ่งเป็นประเพณีดั้งเดิมของล้านนาอันจัดทำขึ้นทุกปี ก็ใช้สถานที่ในพระวิหารแห่งนี้

- เป็นที่ตั้งของมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตเชียงใหม่ สถานที่ผลิตบัณฑิตทางพุทธศาสนาและสาขาสังคมศาสตร์ รวมทั้งสาขามนุษยศาสตร์มาแล้วหลายรุ่นและได้รับการยกฐานะเป็นมหาวิทยาลัยตาม พ.ร.บ.มหาวิทยาลัยสงฆ์เมื่อเดือนกันยายน พ.ศ.๒๕๔๐

จากที่กล่าวมาแล้วข้างต้น จะเห็นได้ว่าวัดสวนดอกเป็นทั้งศูนย์กลางทางวิชาการ และการค้นคว้าปฏิบัติ เป็นที่สถิตของพระสังฆราช ประมุขสงฆ์ของล้านนาไทย อีกทั้งเป็นสถานที่ทางประวัติศาสตร์ที่น่าสนใจแห่งหนึ่ง จนถึงขณะนี้วัดสวนดอกได้กลายมาเป็นสถานที่ท่องเที่ยวอีกแห่งหนึ่งของจังหวัดเชียงใหม่ แม้ว่าในอดีตวัดสวนดอกจะผ่านความทรุดโทรมมาหลายครั้งหลายหนเนื่องด้วยกาลเวลา แต่ปัจจุบันนี้ นับได้ว่าวัดสวนดอกเป็นวัดที่ได้รับการยอมรับโดยทั่วกัน ว่าเป็นศูนย์กลางแห่งพุทธศาสนาที่สำคัญแห่งหนึ่งในดินแดนล้านนา

(เรียบเรียงจาก กรมศิลปากร การขึ้นทะเบียนโบราณสถานภาคเหนือ พ.ศ.๒๕๒๕, จรณสมปนโน, ภิกขุ วัดสวนดอก พระอารามหลวงพ.ศ.๒๕๒๕, มณี พยอมยงค์ สายสัมพันธ์พุทธศาสนาศรีลังกา-ล้านนาเชียงใหม่ (พระครูพิพัฒนาคณาภิบาล จัดพิมพ์เป็นธรรมบรรณาการ ในงานฉลองตำแหน่ง ศาสตราจารย์มณี พยอมยงค์) พ.ศ. ๒๕๓๑, ผู้เขียนคนเดียวกันวัดสวนดอก เชียงใหม่ พ.ศ.๒๕๓๒, ว.สิริวิชโย (พระอาจารย์) ประวัติวัดบุปผารามสวนดอก พระเจ้าเก้าตื้อ พ.ศ.๒๕๒๖, พระยาประกิจกรจักร์,แช่ม บุนนาค พงศาวดารโยนก พ.ศ.๒๕๑๕, พระรัตนปัญญาเถระ (เรียบเรียง)ศาสตราจารย์ ร.ต.ท.แสง มนวิทูร เปรียญ (ผู้แปล) ชินกาลมาลีปกรณ์พ.ศ.๒๕๑๗, สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เอกสารวิชาการ ร่วมสมโภช ๗๐๐ ปีเชียงใหม่ อันดับที่ ๔ ตำนาน ครูบาศรีวิชัยแบบพิสดารและตานานวัดสวนดอก พ.ศ.๒๕๓๗, สงวน โชติสุขรัตน์ ประชุมต่านานลานนาไทย เล่ม ๒ และคณะทายาทสายสกุล ณ เชียงใหม่ ร่วมกับสำนักส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เจ้าหลวงเชียงใหม่ พ.ศ.๒๕๓๙)

บุปผา คุณยศยิ่ง