บ้านหลวง, อำเภอ

อำเภอบ้านหลวง เป็นอำเภอหนึ่งในจำนวน ๑๔ อำเภอกับ ๑ กิ่งอำเภอของจังหวัดน่าน ตั้งอยู่ห่างจากตัวเมืองประมาณ ๔๕ กิโลเมตร มีพื้นที่ทั้งสิ้น ๓๓๘.๒๑๐ ตารางกิโลเมตร จำนวนประชากรที่สำรวจในปี พ.ศ.๒๕๔๑ มี ๑๒,๐๙๑ คน เป็นชาย ๖,๒๓๔ คน หญิง ๕,๘๕๗ คน

คำขวัญประจำอำเภอ

"แดนป่าไม้งาม มะขามรสหวาน วัฒนธรรมรุ่งเรือง เมืองสหกรณ์"

ประวัติความเป็นมา

อำเภอบ้านหลวง แต่เดิมเป็นตำบลหนึ่งในเขตอำเภอบ้านม่วง จังหวัดเชียงราย (ปัจจุบันคืออำเภอปง จังหวัดพะเยา) ในปี พ.ศ.๒๔๔๐ ได้โอนมาขึ้นกับอำเภอเมืองน่าน จังหวัดน่าน โดยมีฐานะเป็นตำบล เรียกว่า "ตำบลสวด" ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จพระราชดำเนินมาเยือนพสกนิกรในท้องที่ เมื่อวันที่ ๑๒ มกราคม พ.ศ. ๒๕๑๖ ทรงมีพระราชประสงค์ที่จะยกฐานะตำบลสวดขึ้นเป็นกิ่งอำเภอกระทรวงมหาดไทยจึงมีประกาศฯ ลงวันที่ ๒๘ เมษายน พ.ศ.๒๕๑๘ แบ่งเขตท้องที่อำเภอเมืองน่าน เพื่อจัดตั้งเป็น "กิ่งอำเภอบ้านหลวง" โดยมีเขตการปกครองในขณะนั้น ๓ ตำบล คือ ตำบลป่าคาหลวง ตำบลสวด และตำบลบ้านฟ้า ที่ว่าการกิ่งอำเภอตั้งอยู่ในเขตบ้านใหม่ หมู่ที่ ๒ ตำบลป่าคาหลวง มีพิธีเปิดทำการที่ว่าการกิ่งอำเภอบ้านหลวง ในวันที่ ๑๕ พฤษภาคม พ.ศ.๒๕๑๘ ต่อมา เมื่อปี พ.ศ.๒๕๒๓ ได้แยกตำบลใหม่ออกไปจากตำบลป่าคาหลวงอีก ๑ ตำบล คือ ตำบลบ้านพี้ ล่าสุดเมื่อวันที่ ๔ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๓๖ มีประกาศยกฐานะกิ่ง อำเภอบ้านหลวงเป็น "อำเภอบ้านหลวง"

อาณาเขต

ทิศเหนือ   จดอำเภอเชียงม่วน จังหวัดพะเยา

ทิศใต้   จดอำเภอเวียงสา จังหวัดน่าน และอำเภอสอง จังหวัดแพร่

ทิศตะวันออก    จดอำเภอเชียงม่วน จังหวัดพะเยาและอำเภอสอง จังหวัดแพร่

ทิศตะวันตก   จดอำเภอเมืองน่าน จังหวัดน่าน

สภาพทางภูมิศาสตร์

ภูมิประเทศ เป็นพื้นที่ราบประมาณร้อยละ ๕.๒๐ ของพื้นที่ทั้งหมด ในขณะที่ภูเขามีพื้นที่ถึงร้อยละ ๙๔.๘๐ ของพื้นที่ทั้งหมด

ลำน้ำสำคัญ ได้แก่ ลำน้ำสวด ลำน้ำสีฟัน และห้วยน้ำพี้

ทรัพยากรธรรมชาติที่สำคัญ ได้แก่ ป่าไม้ มีไม้สัก ไม้กระยาเลย ไม้เบญจพรรณ มีพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ๑ แห่ง คือ เขตอนุรักษ์พันธุ์สัตว์ป่าดอยผาช้าง เขตตำบลบ้านพี้ อำเภอบ้านหลวงและตำบลสะเนียน อำเภอเมืองน่าน

สภาพภูมิอากาศ

ฤดูร้อน  ช่วงระยะเวลาตั้งแต่เดือนมีนาคม-พฤษภาคม อุณหภูมิเฉลี่ย ๓๗ องศา

ฤดูฝน   ช่วงระยะเวลาตั้งแต่เดือนมิถุนายน-ตุลาคม อุณหภูมิเฉลี่ย ๓๒ องศา

ฤดูหนาว  ช่วงระยะเวลาตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน-กุมภาพันธ์ อุณหภูมิเฉลี่ย ๒๔ องศา

การปกครอง

อำเภอบ้านหลวงแบ่งการปกครองออกเป็น ๔ ตำบล ๒๖ หมู่บ้าน

- ตำบลป่าคาหลวง

- ตำบลสวด

- ตำบลบ้านพี้

- ตำบลบ้านฟ้า

การสาธารณสุข

- โรงพยาบาล   ๑   แห่ง

- สถานีอนามัย   ๕   แห่ง

การคมนาคม

จากตัวจังหวัด สามารถเดินทางไปยังอำเภอบ้านหลวงโดยทางหลวงแผ่นดินสายที่ ๑๐๙๐ น่าน-เชียงม่วน ซึ่งมีระยะทางประมาณ ๔๕ กิโลเมตร

การอาชีพ

ประชาชนส่วนใหญ่เป็นเกษตรกร รองลงมาประกอบอาชีพค้าขาย และเลี้ยงสัตว์ ผลผลิตที่สำคัญและมีชื่อเสียง ได้แก่ มะขามหวาน

วัดที่สำคัญ

๑. วัดเชียงยืน ตั้งอยู่ที่บ้านเชียงยืน หมู่ที่ ๔ ตำบลสวด

๒. วัดม่วง ตั้งอยู่ที่บ้านม่วง หมู่ที่ ๓ ตำบลสวด

๓. วัดศรีนาป่าน ตั้งอยู่ที่บ้านศรีนาป่าน หมู่ที่ ๑ ตำบลสวด

๔. วัดหลวง ตั้งอยู่ที่บ้านหลวง หมู่ที่ ๑ ตำบลสวด

๕. พระธาตุเมล็ดข้าว

สถานที่ท่องเที่ยว

- น้ำตกห้วยพริก ตั้งอยู่ที่หมูที่ ๔ ตำบลบ้านพี้

- อ่างเก็บน้ำห้วยสีฟัน

- ชุมชนเผ่าตองเหลือง

- น้ำตกห้วยไฟ

(เรียบเรียงจาก จังหวัดน่าน แผนยุทธศาสตร์จังหวัดน่านด้านการท่องเที่ยวและการค้าชายแดน, มปป., ฝ่ายปกครองอำเภอ อำเภอบ้านหลวง จังหวัดน่าน ข้อมูลพื้นฐานระดับอำเภอ, มปป. และสำนักบริหารการปกครองท้องที่ กรมการปกครอง ข้อมูลการปกครองท้องที่ ปี พ.ศ.๒๕๔๐)

บุปผา คุณยศยิ่ง